Krótki logion Mateusza 28:19,20 w hebrajskiej wersji ewangelii z dzieła Szem-Toba
Spór wokół właściwej lokalizacji przecinka w Łukasza 23:43 cz. II

W wielu Bibliach ilustrowanych, literaturze religijnej, filmach, malarstwie i architekturze przedstawia się Jezusa niosącego krzyż (dwie skrzyżowane belki) na Golgotę. Tymczasem kierując się logiką i zdrowym rozsądkiem, a nie jakąkolwiek antychrześcijańską ideologią, jest wysoce wątpliwe, czy Jezus (lub Szymon) mógłby przenieść DWIE ciężkie belki z pretorium do oddalonej ok. 500 m Golgoty[1]. Aby ominąć ten problem i bronić koncept krzyża niektórzy tłumacze Biblii[2] i wielu komentatorów biblijnych[3] obstaje przy przekonaniu, że Jezus niósł jedynie patibulum – belkę poprzeczną, którą na miejscu egzekucji dokooptowano do wbitego tam w ziemię pionowego słupa/pala.[4] Ale jeśli takie wyjaśnienie jest zgodne ze stanem faktycznym, to już z samej tylko tej okoliczności bezstronny lingwista powinien wyciągnąć wniosek, że w NT greckie słowo σταυρός przynajmniej w Mt 27:32 i tekstach paralelnych odnosi się do jednej belki, nie zaś wyłącznie do krzyża.

Pełna wersja artykułu do pobrania w .pdf (wersja z dnia 9 czerwca 2017 r.)

Semantykę NT-owego słowa σταυρός wnikliwie badał szwedzki konserwatywny pastor Gunnar Samuelsson. W swej pracy doktorskiej pt. „Ukrzyżowanie w starożytności ― studium tła nowotestamentowej terminologii dotyczącej ukrzyżowania” (Uniwersytet Goteborski, maj 2010, stron: 413), która ma charakter czysto filologiczny, nie teologiczny, doszedł do następujących wniosków:

Σταυρός to pewien drewniany słup. (…) Kiedy używa się tego słowa w kontekście powieszenia ciała ludzkiego, wydaje się to być tylko zwykły drewniany słup służący do bliżej nieokreślonego sposobu zawieszenia. (…) Nowy Testament nie odbiega od dwuznaczności terminologicznej. Uderzającą cechą opisów śmierci Jezusa jest oględność. Ich głównym celem jest użycie ogólnej, nieprecyzyjnej terminologii. Niemal każdy słownik i leksykon nosi piętno nadinterpretacji, a chyba nawet czystej fantazji, jeśli łączy terminy nowotestamentowe z ukrzyżowaniem, włącznie z naukowymi opisami tego, co stało się na Kalwarii. Spora część wiedzy o ukrzyżowaniu w ogóle, a zwłaszcza o egzekucji Jezusa, nie ma żadnego poparcia w tekstach źródłowych.[5]

Dr teologii Daniel W. Merrick jest pastorem w wyznaniu Congregation Yahshua Messiah Gathering, tłumaczem Sacred Name Bible, znawcą ikonografii i prezenterem radiowym. W swym opracowaniu „Did He Die On a Cross?” (Czy On umarł na krzyżu?) o semantyce słowa σταυρός napisał:

STAUROS – to słowo oznacza zwykły, pionowy pal, lub słup. Później[6] zaczęto je również odnosić do pala egzekucyjnego mającego poprzeczkę.

Ponieważ obecnie wielu chrześcijan dostrzega takie zrozumienie tylko wśród Świadków Jehowy, zalicza je do kultycznego przekonania. Takie osoby nie podjęły żadnych badań i podtrzymują jedynie PAPIESKI dekret, że był to krzyż, sięgający czasów Konstantyna i jego wizji PHI RO (px symbol boga Słońca, który występował w pogańskim wielbieniu Apollosa).[7]

Niemiecki tłumacz Biblii dr Adolf E. Knoch (The Sacred Scriptures: The Concordant Version) w sprawie znaczenia σταυρός zanotował następujące uwagi:

stauros st au r os’ 2m

STAĆ-,  pionowy pal lub słup, bez jakiejkolwiek poprzeczki, obecnie, popularnie, krzyż.

(STAND-,  an upright stake or pale, without any cross piece, now, popularly, cross).[8]

Tłumacz Biblii dr Andrew G. Roth (Aramaic English New Testament) odnośnie znaczenia σταυρός wyraził następujący pogląd:

Z biblijnej perspektywy greckie słowo „stauros” odnosi się do pionowego pala.[9]

Rick Renner jest autorem ok. 30 książek z tematyki biblijnej. Obecnie jest pastorem w Moscow Good News Church. Jest założycielem rosyjskiej stacji telewizyjnej Media Mir. W sprawie semantyki σταυρός napisał:

Słowo „ukrzyżować” brzmi po grecku stauroo, od słowa stauros, które opisuje pionowy, zaostrzony pal (an upright, pointed stake), który służył do karania przestępców.[10]

Dr Iza Elżbieta Smolińska (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu) zauważyła, że

autorzy Ewangelii, w odniesieniu do krzyża Chrystusowego, i to zarówno narzędzia śmierci, jak i zbawczego dzieła Odkupiciela, używają terminu stauros, a więc wskazującego na pal wbijany pionowo w ziemię.[11]

Australijski pastor Joseph Palmer napisał:

Uważam, że mam rację sądząc, że słowo σταυρός niezupełnie oznacza to, co my rozumiemy jako „krzyż”. Właściwie niektórzy zakwestionowali to, czy σταυρός, na którym był stracony Jezus, był czymś więcej niż pionową belką lub kłodą drewna (an upright beam or log of wood) wbitą w ziemię.[12]

W książce The Image of Cross (Wizerunek krzyża) czytamy:

Właściwie prawdą jest, że nie istnieje jakikolwiek najmniejszy dowód na to, że nasz błogosławiony Pan i Zbawiciel cierpiał na krzyżu złożonym z dwóch skrzyżowanych względem siebie belek, gdyż termin Stauros – pionowo wbity słup, pal oraz Ksylon – belka, kawał drewna, to jedyne słowa użyte w Greckim Testamencie, a przestępców często krzyżowano do prostego słupa z rękoma przybitymi nad głową.[13]

Nawet „szkoła mityczna generalnie mocno obstaje przy fakcie, że σταυρός znaczy zwykły pal, a nie krzyż!”.[14] Jeden z jej przedstawicieli, Herbert Cutner, oświadczył:

Nie ma bodaj skrawka dowodu (a scrap of evidence) na to, że σταυρός kiedykolwiek miał kształt krzyża czy też T-kształt.[15]

Pomijając liczne bezpodstawne lub dogmatyczne opinie, nie ma żadnego przekonującego świadectwa materialnego z I wieku, które niezbicie dokumentuje związek Jezusa z krzyżem lub potwierdza styczność pierwszych chrześcijan z krzyżem.[16] Prof. teologii Johan P. Lange, zwolennik poglądu, że Jezus umarł na krzyżu poprzecznym (crux immissa), przyznał:

Według tradycji taka była forma [†] krzyża Zbawiciela (…). Nie ma na to dowodów (…).[17]

Metodystyczny historyk, bp John F. Hurst zauważył:

[Pierwsi chrześcijanie] nie używali ani krucyfiksu, ani żadnej materialnej podobizny krzyża.[18]

Sytuację tę racjonalnie wyjaśniono w New Catholic Encyclopedia (t. 4, wyd. z 1967, s. 486):

W symbolice sztuki wczesnochrześcijańskiej nie spotykamy wyobrażenia zbawczej śmierci Chrystusa na Golgocie. Pierwsi chrześcijanie, pozostający pod wpływem starotestamentowego zakazu sporządzania rzeźb, nie byli skłonni przedstawiać w jakiejkolwiek formie nawet narzędzia Męki Pańskiej.

Co ciekawe, pierwotne i generyczne znaczenie słowa σταυρός zachowało się w języku norweskim. Prof. Pierre Chantraine z Uniwersytetu Paryskiego w swym słowniku etymologii języka greckiego pod hasłem σταυρός napisał:

Etym.: Słowo to ściśle odpowiada norweskiemu słowu staurr « słup ».[19]

I jest tak w dalszym ciągu we współczesnym języku norweskim:

Słowu staurr ściśle odpowiada gr. stauros ‘pal’.[20]

Podobną sytuację mamy w sanskrycie ze słowem stâvora i w języku gockim ze słowem stiurjan, które znaczy „coś pionowo stojącego”.[21] Zatem pierwotna indoeuropejska baza znaczeniowa słowa σταυρός była stabilna i istniała przez długi okres czasu, a nawet przeniknęła do innych języków.

Warto odnotować mało znany fakt, że istnieje co najmniej 176 przekładów NT w 23 językach, w których zupełnie (63) lub częściowo (112) nie występuje termin „krzyż”, przy czym 8 z nich to przekłady katolickie.

„BEZKRZYŻOWE” PRZEKŁADY NT

1500-99 1600-99 1700-99 1800-99 1900-99 od 2000 r.
6 1 2 23 32 112

 

afrykanerski

angielski

anglo-saski

bohairycki (płn. dialekt kopt.) bullom

duński

efik

gotycki

hebrajski [22] hiszpański holenderski

luba-kalebwe

khosa

łaciński

niemiecki

norweski

polski

portugalski

songe

szwedzki

usambara

włoski

zuluski

Można powiedzieć, że dożyliśmy czasów, w których era niepodzielnego królowania „krzyża” w NT zaczęła powoli topnieć. Jest to godna uwagi tendencja w translatologii biblijnej, którą wsparli następujący tłumacze[23]:

  • katoliccy (8):

B. Hurault2002*, Einheitsübersetzung der Heiligen Schrift: Das Neue Testament1972(wyd.1)*, J. L. Lilly1954, P. Schindler (duński)1953, R. A. Knox1946, E. N. Foster – A. Colunga1944*, G. B. Jona1668*.

  • niekatoliccy (90):

E.W. Deibler jr.2017, R. J. Ayay2016?*, Bíblia Livre (portugalski)2016, Brit Hadashah. Il Patto Rinnovato (Nuevo Testamento) di nostro Salvatore Yahshua HaMashiah (włoski)2016, E. S. Johnson III2015, R. Geide2015, J. Biermanski2015, D. W. Merrick2015, J. P. Mitchell2014, P. Stevenson2014, R. K. Moore2014, Yahweh’s Scriptures For Salvation2014, W. H. Sanford2013, D. W. Dyer2013, C. Van der Pool (gł. wyd.)2013*, K. M. Hartfield2012, M. Carijo2012, A. Jordly2012, T. Nilsson2012, The Pentateuch of Yahshua Disciples and Apostles of Yahshua2011-2014, J. A. Álvarez Rivera (gł. wyd.)2011, S. Rives2011, Restoration Study Bible2011, R. Roberg2011, Die Bibel. Neue Genfer Übersetzung2011*, J. M. Wine2011, G. Wilson2011, M. Dreyer2010(wyd.4), J. Ayers2010, S. Walch2010, H. Grimme2009-2011, W. R. Finck jr.2009, R. Cunha?2008, J. W. Mealy2007, M. Meiser2007*, E. Nierop2007, D. E. Stanton2007*, A. Williams2006, D. Sindlinger2006, M. D. Eldridge2005, R. Wills2004, J. Henson2004, M. Lucado2003, The Word of Yahweh2003, R. Vincent jr.2002, D. F. McCorkle2002, T. L. Hackett2002, Today’s New International Version2001*, W. J. Schenck jr.2001, N. Nettleton2001, J. Wheleer (gł. wyd.)2001, D. E. James2001, R. Stendal2000, M. H. Miller2000, Nya Testamentet (szwedzki)1999, M. A. Prost jr.1998, R. B. Banfield1995, S. Łuczkiewicz1994, R. Jeffrey1993, Jon Madsen1992, 4 Ewangelie w języku songe199?, Nowy Testament. Współczesny przekład1991*, Słowo Życia–Nowy Testament1989, A. E. Knoch1989, G. Howard1987, R. G. Meyer1981, C. Jordan1970, H. J. Schonfield1955, F. D. Johnstone (luba-kalebwe)1952, The New English Bible (General Assembly of the Church Scotland)1946-1961, P. E. Besson1919, G. W. Horner1911, Ubilikizi wa nyemi uvygondwa ni Mateyo (usambara)1902, J. Moffatt1901, G. B. Stevens1898,1900, G. R. Noyes1869*, S. Malan1862, J. M. Kemble1858 (4 przekłady*), W. Anderson (efik)1858, J. L. Döhne (zuluski)1854, I-Testamente Entsha Yenkosi yetu ka-Yesu Kristu (khosa)1846, B. Thorpe1842, W. B. Boyce (khosa)1833, H. A. W. Meyer1829*, G. R. Nyländer (bullom)1816, S. Henshall1807, J. C. R. Eckerman1806-1808, R. Darling1801, J. O. Thieß1799, K. F. Bahrdt1773.

  • Świadkowie Jehowy (4):

James R. Madsen2005, V. Capel1999, Przekład Nowego Świata1997, M. Cole1984.

  • żydowscy (37):

E. Wolski2017*, M. Moreno2016?, Y. Zeev2016, Y. ben Peretz2015, G. Uriyah2015, D. R. Gregg2015(wyd. 4), M. Kibutz2013, Messianic Scriptures: Sacred Names Edition2013, T. Rose2013, J. Adler2011, D. Gruber2011, S. Altaf2009, D. Esposito2009, J. Parker2007, J. P. F. Pontes2005, Y. Aharoni2005&2011, M. Y. Koniuchowsky2004, A. Ben Oved2004, Y. Ben-David2004, J. O. Meyer2004, T. Effren2004, R. C. Bethea2000, D. H. Stern1996, B. Carlson1993, H. W. Cassirer1989, D. Ginsburg – I. Salkinson1885, hebr. Ew. Łk & Hbr1851, W. Greenfield1831, T. Fry1813, R. Caddick1798, E. Hutter1599, G. Thúri1598, K. Neander1586, F. Peters1581*, J. Klaj1576, S. Münster1557.

  • zaznaczający SEMICkie korzenie autografów NT (35):

C. F. Castleberry jr.2017, J. A. Brown2015, Biblia Hebraica. Traduccion e Interpretacion Mesianica2014, C. Barales2013, W. Smith2013, L. White2013, Y. E. ben Avraham2013, D. L. Purkey2013, The Scriptures for the Whole House of Israel2012, G. C. Coetzee2012*, A. G. Roth2012, G. Wilson2011, V. N. Alexander2010, HaBrit Chadashah or Renewed Covenant2010, M. Headroom2010, Pure Scriptures for the Remnant2010, Peshitta – Brit Hadasha (portugalski)2010, J. B. Paulino – D. Diógenes2010, Brit Jadasha: Nuevo Pacto2010, S. Bentsion2009,2011, J. E. Shen2009, Escrituras Sagradas Nomes Hebraicos Transliterados (portugalski)2009, O. J. Kwon2008-2009, R. Cunha2008?, P. Stanford2008, J. H. Snyder2008, D. Garcia2006, Besorah Matityah, The Good News according to Matthew2006, D. Ascunce2003, J. S. Trimm2001, C. J. Koster1998, Brit Hadasha1997, P. E. Goble1996, H. Jahn1993.

Nawet gdyby skądinąd było wiadomo, że Jezus zginął na krzyżu poprzecznym, NT-owi pisarze biblijni użyli NIEPRECYZYJNEGO terminu, toteż staranny tłumacz jest zobligowany użyć w docelowym tłuma-czeniu terminu nieprecyzyjnego, generycznego. To tak jak angielskiego słowa „a car” nie należy tłumaczyć „Ford”, nawet gdyby skądinąd było wiadomo, że ów „a car” to „Ford”.[24] Wiedzą prywatną nie należy się w takiej sytuacji dzielić.[25] Jeśli tłumacz chce przedstawić swój osobisty pogląd, zawsze może to zrobić w przypisie. W tekście głównym obowiązuje większy rygor, zwłaszcza jeśli tłumacz opracowuje literalny przekład Biblii.

Dr Oun Jon Kwon, bezwyznaniowy koreański tłumacz An Invitation to Reading in English – N.T. [The New Covenant in Yeshua the Mashiah], oświadczył:

W narracjach ewangelicznych tym, do czego Jeszua został przymocowany (przywiązany/przybity), jest ‘pal egzekucyjny’. Tradycyjnego tłumaczenia na „krzyż” należałoby unikać, gdyż byłoby wprowadzaniem anachronizmu.[26]

Do podobnego wniosku doszedł rosyjski uczony Nikołai Aleksandrowicz Morozow (1854-1946):

Rozważając możliwe rozwiązania (…) zdecydowałem się pójść za tekstem kościoła słowiańskiego i tłumaczyć słowo stauros jako „pal” (cmoлб), a czasownik stauroo jako „zgładzić na palu” (cmoлбoвaние), gdyż nie przenosi ono żadnych szczegółów egzekucji.[27]

Morozov dodał:

Słowo stauros w żadnym wypadku nie odnosi się do krzyża (…).  (…) znaczy „pal” (кoл) i nic więcej.[28]

Z powyższych rozważań filologicznych wynika, że „uczciwość domaga się, abyśmy już dłużej nie tłumaczyli biblijnych terminów greckich i hebrajskich na ‘krzyż’”[29], gdyż jest nieadekwatne semantycznie, anachroniczne, a do tego „czysto pogańskim symbolem”[30], z czego każdy dobrze poinformowany badacz doskonale zdaje sobie sprawę.[31] Jest rzeczą zrozumiałą, że zerwanie z tak głęboko zakorzenioną tradycją religijną, której korzenie sięgają przedchrześcijańskich czasów pogańskich, może wymagać odwagi, ale pamiętajmy, że „odwaga jest córką miłości do prawdy”.

 

Załączniki:

1) Katolicki, duński przekład Det nye Testamente, tłum. Peter Schindler (1953)

Marterpælen = pal męki

http://books.google.pl/books?hl=pl&id=nBMMAQAAMAAJ (ograniczony podgląd)

2) The Coptic Version of the New Testament in the Northern Dialect otherwise called Memphitic and Bohairic (t. 1), tłum. George Horner (1898)

TEKST KOPTYJSKI POCHODZI Z III-IV WIEKU

kopt.  = drzewo (ang. tree) (Mt 27:40)

https://archive.org/details/copticversionofn01hornuoft

3) The Gothic Gospel of Saint Matthew, from The Codex Argenteus of the fourth century; with the Corresponding English, or Saxon, from The Durham Book of the eight century in Roman characters, tłum. Samuel Henshall (1807) (przekład gotycko-angielski i saksońsko-angielski)

https://books.google.com/books?id=HhRWAAAAMAAJ

CODEX ARGENTEUS POCHODZI Z IV WIEKU – obejmuje Mt 5:15b-6:32; 7:12b-10:1a; 10:23-11:25a; 26:70b-27:19a; 27:42b-27:66a.

got.  (galgin) = szubienica (ang. gallows) (Mt 10:38)

got.  (galgin) = szubienica (ang. gallows) (Mt 27:42)

got.  (mithushramidans) = przywiązani? (ang. the up-cromped-ones) (Mt 27:44)

UWAGA:

Człon hramid jest formą słowa hramjith i najwyraźniej pochodzi od gr. kremaō („zawiesić”, „powiesić”)

 

PRZYPISY

[1] „Jezus ukazywany jest często jako niosący cały krzyż, co jednak nie byłoby możliwe, gdyż sama ta belka ważyła około 50 kg” (Alfred J. Palla, Sekrety Biblii, Wydawnictwo Betezda, Rybnik 2002, s. 292).

[2]  Greckie słowo stauros w Mt 27:32 i tekstach paralelnych oddali określeniem belka poprzeczna lub poprzeczka (cross-beam / crossbar) np. Jeffrey Adler (The Tree of Life Bible: The Gospels, 2011, https://books.google.pl/books?id=72SPj-mVCccC 1-12-2016) i Don Esposito (Hebraic Roots Bible: with Study notes, 2009, wznowienie 2012, http://www.coyhwh.com/en/bible/hebraicRootsBible.pdf 9-09-2011). Tłumacz William E. Paul tak oddał Mt 27:32: „krzyż [tj. prawdopodobnie tylko jego część – belkę poprzeczną]”  (ang. cross [i.e., probably only the cross-beam portion]) (The New Testament: An Understandable Version, 2005). Wielu tłumaczy odnotowało tę informację w przypisie.

[3]  Np. Robert C. Mounce, Matthew (Understanding the Bible Commentary Series), BakerBooks, Grand Rapids 2011, uwagi do Mt 27:32-34, https://books.google.pl/books?id=N6WLao8ziEkC 14-03-2017; Frederick D. Bruner, Matthew: A Commentary. Volume 2: The Churchbook, Matthew 13-28 (Revised and Expanded Edition), William B. Eerdmans Publishing Co., Grand Rapids – Cambridge, U.K. 2004 (1990), s. 731, https://books.google.pl/books?id=l8IxPFsFVdQC 14-03-2017.

[4]  Chociaż taki ceremoniał ma poświadczenie w rzymskich źródłach z I wieku n.e., to jednak nie możemy mieć całkowitej pewności, czy tak też było w przypadku Jezusa. Martin Hengel, który gruntownie badał to zagadnienie, napisał: „Nawet w cesarstwie rzymskim, gdzie można powiedzieć, że istniał swego rodzaju „standard” co do przebiegu egzekucji (…), to jej forma mogła być znacznie zróżnicowana: ukrzyżowanie było karą, w której kaprys i sadyzm egzekutorów znajdował pełne ujście. Wszelkie próby podania precyzyjnego opisu ukrzyżowania w kategoriach archeologicznych są więc daremne, bo oprawca mógł dokonać egzekucji w najrozmaitszy sposób” (M. Hengel, Crucifixion in the Ancient World and the Folly of the Message of the Cross, Fortress Press, Philadelphia 1977, s. 25, podkreślenie dodane, tłum. moje, http://en.booksee.org/book/1053690 28-01-2016).

[5]  G. Samuelsson, „Crucifixion In Antiquity: An Inquiry into the Background of the New Testament Terminology of Crucifixion”, Th.D. dissertation at University of Gothenburg, Sweden 2010, s. 81, 198 (zrewidowana wersja tej pracy ukazała się w formie książki: Crucifixion In Antiquity, Mohr Siebeck, Tübingen, August 2011, http://khazarzar.skeptik.net/books/crux002.pdf 11-08-2015). Napisanie pracy doktorskiej przez Samuelssona (ur. 1966 r.) wymagało uprzedniego ok. 3,5 rocznego tłumaczenia różnych tekstów źródłowych od ok. 800 r. p.n.e. do końca I wieku n.e., a sfinalizowanie jej nastąpiło po 7 latach badań.

[6]  „σταυρός (…) pionowy palik, pal lub słup; w l. mn. palisada, później: Krzyż” (Henry G. Liddell – Robert Scott (red.), A Greek-English Lexicon, wyd. 9, Clarendon Press, Oxford 1996, s. 646). Wielu innych badaczy również zaznacza, że słowo stauros uległo w późniejszym czasie semantycznej transformacji. Np. leksykograf William E. Vine napisał: „Około połowy trzeciego wieku po Chr. kościoły albo już odstąpiły od pewnych nauk wiary chrześcijańskiej, albo trzymały się swoistych trawestacji tych nauk. W celu rozszerzenia wpływów odstępczego systemu kościelnego przyjmowano do kościołów pogan bez konieczności odrodzenia się przez wiarę, przy czym w dużej mierze pozwalano im nadal posługiwać się pogańskimi znakami i symbolami. Tak między innymi przyjął się znak Tau, czyli T, w najczęściej występującej formie z obniżoną poprzeczką, aby odtąd wyobrażać krzyż Chrystusa” (W. E. Vine, Vine’s Complete Expository Dictionary of Old and New Testament Words, t. 1, Fleming H. Revell Company, 1981, s. 256). Tłumacz Biblii dr Christopher J. Koster napisał: „Innym ‘późniejszym tłumaczeniem’― tradycją kościelną, którą przejęli nasi ojcowie ― była adopcja słów „krzyż” i „ukrzyżować” (…). Te słowa są błędnym przekładem, ‘późniejszym tłumaczeniem’ greckich słów stauros i stauroo” (Come Out of Her My People, Institute for Scripture Research (Pty) Ltd, Northriding 2004, RPA, s. 29, https://pl.scribd.com/doc/50685848/Come-out-of-her-my-people-book 16-03-2017). Tłumacz Biblii rabin Simon Altaf w przypisie do Mt 16:24 zanotował: „Greckie słowo Stavros G4716 nie oznacza ‘krzyż’. To znaczenie zostało świadomie włączone, a znaczenie słownikowe zmienione przez kościół w IV wieku” (Abrahamic-Faith Nazarene Hebraic Study Scriptures: Complete Special Edition, wyd. 1, 2009).

[7]  D. W. Merrick, „Did He Die on a Cross?”, http://www.rdjcatalog.com/DIDHEDIEONACROSS.htm 24-03-2017, pogrubienie moje. Zob. Merrick, Did Messiah Die On a Cross?: Cross Vs Truth, CreateSpace Independent Publishing Platform, 2015.

[8]  A. E. Knoch, A Comprehesive Lexicon and Concordance: A Complete Key to the Greek Scriptures and their English Translations in the Concordant Version, The Concordant Publishing Concern, Los Angeles 1989?, s. 322.

[9]  A. G. Roth, Aramaic English New Testament, wyd. 5, Netzari Press LLC., 2012, App: „Pole, the Standard”, s. 923.

[10]  R. Renner, Sparkling Gems from the Greek: 365 Greek Word Studies for Every Day of the Year to Sharpen Your Understanding of God’s Word, t. 1, wyd. 1, Teach All Nations, 31 January 2003, s. 269.

[11]  I. E. Smolińska, Symbolika krzyża w arabskiej literaturze religijnej i obrzędów Koptów, Wydawnictwo Naukowe Ibidem, 2008, s. 61, przypis 117, pogrubienie moje.

[12]  J. Palmer, „Cross-Bearing”, The Expositiory Times, Edinburgh, Vol. 14, No. 6, March 1903, s. 288. Wydawcą tego czasopisma był James Hastings.

[13]  Bernard H. Dixon, The Image of the Cross and Lights on the Altar, In the Christian Church, And in Heathen Temples Before the Christian Era. Especially in the British Isles. Together with the History of the Triangle, the Dove, Floral Decorations, the Easter Egg, and Other Heathen Symbols, Toronto: Hunter, Rose & Co. – New York: T. Whittaker, Bible House 1879, s. 8, kursywa w oryginale, https://archive.org/details/imageofcrossligh00dixouoft 9-12-2015. Zob. Solomon E. Meyer, „The Sacred Scriptures Bethel Edition 1891-2011”, The Sacred Name Broadcaster, January 2012, s. 14, 15; Jacob O. Meyer, „The Death of the Messiah: Was it on a CROSS or on a TREE?”, The Sacred Name Broadcaster, March 2012, s. 18-21; Clyde L. Pilkington, Jr., „The ‘Cross’ Was Christ Nailed to a ‘Cross’ or a ‘Stake’?”, 2012?, s. 1-5,  http://www.pilkingtonandsons.com/art_pilkington_cross.pdf 30-03-2017; James Johnstone, “The Mystery” with Scripture Proofs Demolishing Criticisms on the First Edition, APPENDIX A: „Is the Word ‘Cross’ a Correct Translation in the New Testament?”, The Author’s Office, Dalhousie Terrace, Edinburgh 1858, s. 165-171, https://books.google.pl/books?id=mOUOAAAAQAAJ 23-03-2016.

[14]             Thomas J. Thorburn, The Mithical Interpretation of Gospels: Critical Studies in the Historic Narratives, Charles Scribners and Sons, Lake Forest /Illinois/, USA, 1916, s. 284, przypis 2, https://archive.org/details/MN41940ucmf_1 27-10-2014.

[15]             H. Cutner, Jesus: God, Man Or Myth? An Examination of the Evidence, The Book Tree, Escondido 2000 (1950), s. 60, https://books.google.pl/books?id=po4EGrhN54cC 30-03-2017. Zdaniem Cutnera pogląd, że Jezus został ukrzyżowany, to „czysta fikcja” (s. 58).

[16]             Pål-Espen Tørisen – Dan-Åke Mattsson, „‘Impaled on a Stake’ ― a Result of Sectarian Bias?” w: Anthony Byatt – Hal Flemings (wyd.), ‘Your Word is Truth’, Essays in Celebration of the 50th Anniversary of the New World Translation of the Holy Scriptures (1950, 1953), Golden Age Books, Malvern 2004, s. 90-107. Esej ten jest merytorycznie znakomitą krytyką popularnych prokrzyżowych argumentów z archeologii i patrystyki.

[17]             J. P. Lange, A Commentary on the Scriptures, Vol. 1, tłum. Philip Schaff, Scribner, Armstrong & Co., New York 1875,   s. 522, przypis, pogrubienie moje, https://books.google.pl/books?id=KLBaAAAAYAAJ 20-03-2017.

[18]             J. F. Hurst, History of the Christian Church, t. 1, New York: Eaton & Mains–Cincinnati: Curts & Jennings, 1897, s. 366, http://archive.org/details/historyofchristi01hurs 17-12-2012.

[19]             Pierre Chantraine (red.), Dictionnaire étymologique de la langue grecque: histoire des mots (Tome IV-1: P – Y), Éditions Klincksieck, Paris 1977, s. 1045.

[20]             Hjalmar Falk – Alf Torp (red.), Etymologisk ordbog over det norske og det danske sprog, Ringstrøm, Oslo 1992, s. 825.

[21]             Zob. Johann Baptist Hofmann (red.), Etymologisches Wörterbuch des Griechischen, Verlag von R. Oldenbourg, München 1950, hasło: σταυρός, s. 397, 398, http://www.24grammata.com/wp-content/uploads/2013/06/Hofmann-lexikon-24grammata.com_.pdf 16-03-2017.

[22]             Dla przykładu: NT w przekładzie Thomasa Fry’ego (współpraca W. B. Collyer i inni) (z XIX w.) konsekwentnie zawiera termin „drzewo” (‘ec, ¦v) i czasownik „powiesić” (talah, hlt).

[23]             Grzegorz Kaszyński, „Bezkrzyżowe przekłady Nowego Testamentu”, 4-04-2017. To na bieżąco aktualizowane opraco-wanie zawiera wykaz 172 przekładów (oprócz PNŚ), wraz z podaniem sposobu oddania terminu stauros w konkretnych wersetach i linkami kierującymi bezpośrednio do danego przekładu. Mogę je przesłać każdemu, kto jest nim zainteresowany (grzekasz @ vp.pl).

*              Barnardo Hurault: 1 raz „drewniany słup” (a wooden post) (Dz 5:30).

*              Einheitsübersetzung: 2 razy „pal” (niem. Pfahl) (Dz 10:39; Gal 3:13).

*              Eloíno Nácar Fuster – Alberto Colunga: 1 raz „belka” (leño) (Dz 13:29).

*              Giovanni Battista Jona: „drzewo” (‘ec, ¦v), „szubienica” (telijja, hyylt) i czasownik „powiesić” (taláh, hlt).

*              R. Jacob Ayay: 1 raz „słup” (pole) (Gal 3:13).

*              Charles Van der Pool: 1 raz „belka” (timber) (1Pt 2:24).

*              Die Bibel. Neue Genfer Übersetzung: 1 raz „pal” (niem. Pfahl) (Gal 3:13).

*              Martin Meiser: 1 raz „pal” (niem. Pfahl) (Gal 3:13).

*              Don E. Santon: 1 raz „pal” (stake) (Mt 27:40).

*              TNIV: 1 raz „słup” (pole) (Gal 3:13).

*              NT. Współczesny przekład: 1 raz „przystąpić do egzekucji” (Mt 27:26).

*              George R. Noyes: 1 raz „szubienica” (gibbet) (Dz 5:30).

*              Kemble opracował 4 przekłady: dwa w sąsiednich kolumnach (str. lewa), dwa w układzie interlinearnym (str. prawa).

*              Heinrich A. W. Meyer: 1 raz „pal” (niem. Pfahl) (Gal 3:13).

*              Eliezer Wolski: 1 raz „powiesić” (Mt 28:5, Szem-Tob).

*              Friedrich Peters: 1 raz „powiesić” (hlt) (Mt 23:34).

*              Gerrie C. Coetzee: 1 raz „pal” (af. paal) (Jn 19:19) i 1 raz „drzewo” (af. hout) (Łk 23:26).

[24]             Przykład pochodzi z książki Rolf J. Furuli, The Role Theology and Bias in Bible Translation: With a Special Look at the New World Translation of Jehovah’s Witnesses (Second Edition), Awatu Publishers, Stavern, Norway, 2011, s. 89.

[25]             Rabin David H. Stern w tekście głównym swego przekładu Jewish New Testament: A translation of the New Testament that expresses its Jewishness (1989) użył takich odpowiedników dla stauros jak: pal (stake) (Mt 27:40,42; Mk 15:21,30,32; Jn 19:17,19,31; Flp 2:8; Kol 2:15) i pal egzekucyjny (execution-stake) (Mt 10:38; 16:24; 27:32; Mk 8:34; 15:27; Łk 9:23; 14:27; 23:26; Jn 19:25; Gal 6:12,14a; Flp 3:18), chociaż prywatnie jest przekonany, że Jezus (Jeszua) zginął na krzyżu poprzecznym.

[26]             O. J. Kwon, IRENT, Vol. III Supplement: Walk through the Scripture, r. 2.5.4 (25-02-2017), s. 246, http://tiny.cc/bostonreaders 30-03-2017.

[27]             Anatoly T. Fomenko, History: Fiction or Science? Chronology 1, tłum. Mikhail Yagupov, wyd. 2, zrew., Delamere Publishing, Paris–London–New York 2006, s. 454, https://books.google.pl/books?id=YcjFAV4WZ9MC 14-10-2016.

[28]             Н. А. Морозов, Христос. История человеческой культуры в естественно-научном освещении, Socekgis, Pietrograd 1924, s. 103, https://books.google.pl/books?id=ORL1BQAAQBAJ 18-10-2016. Zob. s. 102-115.

[29]             John D. Parsons, The NonChristian Cross: An Enquiry Into the Origin and History of the Symbol Eventually Adopted As That of Our Religion, Simpkin, Marshall, Hamilton Kent & Co., Limited, London 1896, Rozdz. 1: „Was the stauros of Jesus Cross-Shaped?”, s. 30, https://archive.org/details/nonchristiancros00pars 27-10-2014.

[30]             Mourant Brock, The Cross: Heatchen & Christian. A Fragmentary Notice of Its Early Pagan Existence, and Subsequent Christian Adoption With Illustrations, Seeley, Jackson and Halliday, London 1879, s. 87, kursywa Brocka. Brock (były wikariusz w wyznaniu Christ Church z Clifton) na s. 55 powołuje się na artykuł „The Prechristian Cross” (The Edinburgh Review, or Critical Journal (Vol. CXXXI, styczeń 1870, s. 239 [222-255], http://www.mocavo.ca/Edinburgh-Review-or-Critical-Journal-January-1870-to-April-1870-Volume-131/929781/236#230 14-03-2016), którego autor donosi, że zebrał blisko 200 różnych form pogańskich krzyży. Inny badacz podaje: „Zdumienie może wywołać fakt, że w greczyźnie Nowego Testamentu terminem tłumaczonym na ‘krzyż’ jest zawsze słowo σταυρός, które znaczy ‘pal’ lub ‘prosty słup’. Pierwotnie krzyż nie był symbolem chrześcijańskim; pochodzi z Egiptu oraz od Konstantyna” (Norman S. Prescott, Dual Heritage: The Bible and The British Museum (Podwójne dziedzictwo: Biblia i Muzeum Brytyjskie), Cortney Publications, 1 May 1986, ss. 192). Zob. Henry Dana Ward, History of the Cross: The Pagan Origin and Idolatrous Adoption and Worship of the Image, James Niesbet & Co., London 1871, https://archive.org/details/historyofcrosspa00ward 16-03-2017. Ward wypowiada się o semantyce słowa σταυρός na  s. 13, 14, 52-54.

[31]             Wiedza o pogańskim pochodzeniu krzyża pomaga prawdziwym chrześcijanom ‘przestać dotykać to, co nieczyste’       (2Kor 6:17), tzn. unikać kultu tego przedmiotu i unikać łączenia z nim Jezusa. Rzecz jasna, w starożytności istniały też „święte pale” („aszery”, BT, EŚP) (hebr. ’ašerah, l. mn. ’ašerím, zob. np. Sdz 6:25,26) i „święte słupy” („stele”, BT, EŚP) (hebr. maccewot, zob. np. Wj 23:24), które cechowały kult pogański, toteż argument z nieczystego pochodzenia krzyża nie  odgrywa roli kluczowego czynnika rzutującego na decyzje translacyjne.