Łk 17,20–21 należy do tych miejsc Nowego Testamentu, w których wybór przekładu pozostaje bezpośrednio związany z przyjmowaną interpretacją tekstu. Jezus, zapytany przez faryzeuszów o czas nadejścia Królestwa Boga, odpowiada:
οὐκ ἔρχεται ἡ βασιλεία τοῦ θεοῦ μετὰ παρατηρήσεως,
οὐδὲ ἐροῦσιν· ἰδοὺ ὧδε ἤ· ἐκεῖ·
ἰδοὺ γὰρ ἡ βασιλεία τοῦ θεοῦ ἐντὸς ὑμῶν ἐστιν.
W przekładzie możliwie bliskim konstrukcji greckiej:
„Nie przychodzi Królestwo Boga z dokładną obserwacją.
Nie powiedzą też: «Oto tutaj» albo: «Tam».
Oto bowiem Królestwo Boga wewnątrz was jest”.
Ostatnie zdanie bywa jednak współcześnie bardzo często oddawane inaczej: „Królestwo Boga jest pośród was”, „wśród was” albo „pomiędzy wami”. Taki przekład ma własne uzasadnienie egzegetyczne: skoro Jezus zwraca się do faryzeuszów, Królestwo może oznaczać rzeczywistość już obecną pośród nich w osobie i działalności Jezusa. Powstaje jednak pytanie wcześniejsze i bardziej podstawowe: czy takie znaczenie wynika z samego greckiego ἐντὸς ὑμῶν, czy zostaje do niego wprowadzone dopiero na poziomie interpretacji?
1. Ἐντός — „wewnątrz”
Podstawowym znaczeniem greckiego ἐντός jest „wewnątrz”, „w środku”, „po wewnętrznej stronie”. Wyraz pozostaje w naturalnej opozycji do ἐκτός — „na zewnątrz”. Badania materiału greckiego wcześniejszego od Nowego Testamentu i współczesnego jego autorom wykazują szerokie użycie ἐντός w odniesieniu do wnętrza człowieka, przedmiotu, budynku albo obszaru ograniczonego określonymi granicami.
Przytaczane niekiedy miejsca, w których przekład kontekstowy może zbliżać się do polskiego „wśród”, nadal opisują znajdowanie się wewnątrz pewnej przestrzeni lub zbiorowości, nie zaś normalne znaczenie „pośród osób”. Systematyczną analizę tego materiału przeprowadziła m.in. Ilaria Ramelli, dochodząc do wniosku, że greka wcześniejsza i współczesna Łukaszowi konsekwentnie zachowuje podstawowe znaczenie „wewnątrz / w obrębie”.
Szczególnie istotny jest Nowy Testament. Poza Łk 17,21 ἐντός występuje tylko w Mt 23,26:
καθάρισον πρῶτον τὸ ἐντὸς τοῦ ποτηρίου
ἵνα γένηται καὶ τὸ ἐκτὸς αὐτοῦ καθαρόν
„oczyść najpierw wnętrze kielicha, aby i jego zewnętrzna strona stała się czysta”.
Tutaj znaczenie jest niekwestionowane, ponieważ ἐντός zostaje bezpośrednio przeciwstawione ἐκτός: wnętrze – zewnętrze. Drugie nowotestamentowe wystąpienie nie rozstrzyga mechanicznie znaczenia każdego możliwego użycia, ale ustanawia bardzo wyraźny punkt odniesienia: w zachowanym języku NT ἐντός oznacza wnętrze.
Podobny obraz przynosi Septuaginta. Ἐντός określa w niej m.in. serce znajdujące się „wewnątrz mnie” (Ps 38,4; 108,22 LXX), „wszystko, co jest wewnątrz mnie” (Ps 102,1), wnętrze budynku (1 Mch 4,48) czy wnętrze człowieka (Syr 19,26). Nie występuje w greckiej Biblii miejsce, które wymagałoby przyjęcia samodzielnego znaczenia „pośród grupy osób”.
2. Łukasz posiada własny zwrot oznaczający „pośród”
Jeszcze ważniejszego materiału kontrolnego dostarcza język samego Łukasza. Kiedy autor chce powiedzieć, że ktoś lub coś znajduje się wśród innych osób, regularnie posługuje się konstrukcją ἐν μέσῳ + genetivus.
W Łk 2,46 Jezus siedzi ἐν μέσῳ τῶν διδασκάλων – „pośród nauczycieli”. W Łk 10,3 uczniowie zostają posłani ὡς ἄρνας ἐν μέσῳ λύκων – „jak jagnięta pośród wilków”. Ta sama konstrukcja powraca w Łk 22,55 i 24,36 oraz w Dziejach Apostolskich. Łukasz używa jej więc swobodnie i wielokrotnie.
Najważniejszy jest jednak werset Łk 22,27:
ἐγὼ δὲ ἐν μέσῳ ὑμῶν εἰμι
„Ja zaś jestem pośród was”.
Powstaje niemal idealny materiał porównawczy:
Łk 22,27
ἐν μέσῳ ὑμῶν εἰμι
„jestem pośród was”
Łk 17,21
ἐντὸς ὑμῶν ἐστιν
„jest wewnątrz was”.
W obu przypadkach pojawia się ten sam zaimek ὑμῶν, ten sam czasownik εἰμί i bardzo podobna konstrukcja zdania. Zmienia się przede wszystkim określenie przestrzenne. Gdy Łukasz chce powiedzieć „pośród was”, potrafi uczynić to jednoznacznie za pomocą ἐν μέσῳ ὑμῶν. W Łk 17,21 wybiera jednak ἐντὸς ὑμῶν.
Oczywiście możliwe jest założenie, że w Łk 17,21 autor zachował sformułowanie przejęte z wcześniejszej tradycji i nie zastąpił go własną konstrukcją. Taka hipoteza dotyczyłaby jednak historii redakcji tekstu. Nie zmienia znaczenia zdania w jego zachowanej greckiej postaci.
Rozróżnienie między znaczeniem greckiego tekstu a jego późniejszą interpretacją szczególnie wyraźnie uwidacznia się w analizie Waldemara Rakocego. Autor ostatecznie opowiada się za przekładem „pośród was”, lecz jego własna analiza leksykalna prowadzi do przeciwnego wyniku. Autor stwierdza, że podstawowym znaczeniem ἐντός jest „wewnątrz”, nie wskazuje jednoznacznego przypadku znaczenia „pośród” i uznaje „wewnątrz was / w was” za najlepszy przekład z punktu widzenia lingwistycznego.
Zauważa również, że Łukasz regularnie używa ἐν μέσῳ dla znaczenia „pośród”, oraz przyjmuje, że greckojęzyczny odbiorca ἐντὸς ὑμῶν rozumiał wyłącznie jako „wewnątrz was”. Ostateczny wybór „pośród” wynika u Rakocego nie z semantyki zachowanego tekstu greckiego, lecz z argumentów egzegetycznych a przez to koniecznej rekonstrukcji wcześniejszego substratu aramejskiego, w którym hipotetyczny przyimek mógł potencjalnie obejmować oba znaczenia.
3. Bezpośredni kontekst wypowiedzi
Znaczenie ἐντός należy jednak skonfrontować z najbliższym kontekstem. Wbrew często spotykanemu twierdzeniu nie wymusza on przekładu „pośród was”.
Pytanie faryzeuszów dotyczy tego, kiedy przyjdzie Królestwo. Jezus odpowiada najpierw, że:
οὐκ ἔρχεται ἡ βασιλεία τοῦ θεοῦ μετὰ παρατηρήσεως
Królestwo Boga nie przychodzi w sposób „poddający się obserwacji i rozpoznaniu” za pomocą zewnętrznych oznak. Znaczenie rzadkiego παρατήρησις oraz jego związki z językiem obserwacji zostały omówione w analizie samej perykopy i nie wymagają tutaj ponownego rozwijania.
Znaczenie παρατήρησις nie daje natomiast podstaw do przekładu tego wyrazu jako „spektakularnie”. Rzeczownik należy do pola obserwacji, oglądu i uważnego śledzenia zjawiska, także w języku astronomii, przyrodoznawstwa i medycyny, nie zaś do pola widowiskowości czy niezwykłości. „Spektakularnie” może zatem funkcjonować jako interpretacyjna parafraza całej wypowiedzi, lecz nie jako leksykalny odpowiednik μετὰ παρατηρήσεως.
Podobnie jak w przypadku przekładu ἐντὸς przez „pośród”, również tutaj należy rozróżnić znaczenie użytego wyrażenia od egzegetycznego objaśnienia, jakie tłumacz chce wtórnie przekazać czytelnikowi.
Rozróżnienie to staje się jeszcze istotniejsze w dalszej części wypowiedzi, gdzie Jezus przechodzi od kwestii obserwowalności Królestwa do jego przestrzennego wskazania:
οὐδὲ ἐροῦσιν· ἰδοὺ ὧδε ἤ· ἐκεῖ
„Nie powiedzą też: «Oto tutaj» albo: «Tam»”.
Dopiero po dwóch negacjach pojawia się zdanie wprowadzone przez wyjaśniające γάρ:
ἰδοὺ γὰρ ἡ βασιλεία τοῦ θεοῦ ἐντὸς ὑμῶν ἐστιν
„Oto bowiem Królestwo Boga jest wewnątrz was”.
Powstaje czytelne przeciwstawienie pomiędzy rzeczywistością, którą można obserwować i przestrzennie wskazać jako znajdującą się „tutaj” albo „tam”, oraz ἐντός.
Odczytanie „wewnątrz” dobrze odpowiada takiej konstrukcji: Królestwa nie należy lokalizować za pomocą zewnętrznych znaków i wskazań przestrzennych, ponieważ jego obecność ma inny charakter.
Sam kontekst nie stanowi jednak niezależnego dowodu rozstrzygającego spór. Zdanie można egzegetycznie zinterpretować również jako: „nie szukajcie Królestwa tam czy tutaj, ponieważ już jest pośród was w osobie Jezusa”. Istotne jest coś innego: kontekst nie wymusza zmiany zwykłego znaczenia ἐντός na „pośród”. Jeśli punktem wyjścia pozostaje zachowana greka, „wewnątrz” nie tylko jest znaczeniem leksykalnym, lecz tworzy również logiczną kontynuację poprzedzających zdań.
4. Czy przeszkodą są faryzeusze?
Najważniejszy argument kontekstowy na rzecz przekładu „pośród was” dotyczy adresatów wypowiedzi. Jezus mówi do faryzeuszów; skoro zaś pozostają oni jego przeciwnikami, miałoby być niemożliwe, aby mówił o Królestwie znajdującym się „wewnątrz nich”.
Argument ten dotyczy jednak interpretacji teologicznej zdania, a nie znaczenia użytego słowa. Nie można najpierw przyjąć, że Królestwo nie może znajdować się „wewnątrz” adresatów, a następnie na podstawie tej przesłanki nadać ἐντός odmienne znaczenie leksykalne.
Ponadto obraz faryzeuszów w Łk–Dz jest bardziej złożony, niż sugerowałoby takie rozumowanie. Łukasz zna ich jako przeciwników Jezusa, ale nie przedstawia ich jako jednolitej kategorii ludzi pozostających z definicji poza możliwością działania Boga. Jezus kilkakrotnie przyjmuje zaproszenie do domu faryzeusza, gdzie wspólnie z nimi ucztuje (Łk 7,36; 11,37; 14,1), a w Łk 13,31 faryzeusze ostrzegają go wręcz przed zamiarami Heroda.
Szczególnie interesujący jest Łk 11,39. Jezus zwraca się właśnie do faryzeusza, posługując się językiem wnętrza:
τὸ δὲ ἔσωθεν ὑμῶν
„to zaś, co jest wewnątrz was”.
Sam fakt, że adresatem wypowiedzi jest faryzeusz, nie stanowi więc dla Łukasza przeszkody w mówieniu o jego wnętrzu.
Jeszcze wyraźniej widać to w Dziejach. Gamaliel zostaje przedstawiony jako faryzeusz przestrzegający Sanhedryn przed możliwością sprzeciwiania się Bogu (Dz 5,34–39); w Dz 15,5 występują faryzeusze, którzy uwierzyli; Paweł przed Sanhedrynem mówi w czasie teraźniejszym ἐγὼ Φαρισαῖός εἰμι — „jestem faryzeuszem” (Dz 23,6), a przedstawiciele tego stronnictwa występują następnie w jego obronie.
Nie oznacza to, że Łukasz idealizuje faryzeuszów. Sama przynależność do tego ugrupowania nie może jednak stanowić argumentu językowego przeciwko znaczeniu „wewnątrz”. Problem, w jakim dokładnie sensie Królestwo może znajdować się ἐντός adresatów wypowiedzi, należy już do egzegezy wersetu.
5. Wewnętrzny i eschatologiczny wymiar Królestwa
Drugim argumentem przeciwko przekładowi „wewnątrz” bywa twierdzenie, że koncepcja Królestwa jako rzeczywistości wewnętrznej byłaby obca Nowemu Testamentowi. Również ta przesłanka nie jest wystarczająca do zmiany znaczenia ἐντός.
Nowy Testament niewątpliwie zna przyszły i eschatologiczny wymiar Królestwa. Ten sam Łukasz może mówić o Abrahamie, Izaaku, Jakubie i prorokach, którzy będą oglądani „w Królestwie Boga” (Łk 13,28). Jednocześnie w Łk 11,20 Jezus stwierdza, że Królestwo Boga ἔφθασεν ἐφ᾽ ὑμᾶς – „dotarło do was / przyszło do was”. Obecność aktualna i przyszłe dopełnienie nie muszą się więc wzajemnie wykluczać.
Podobne rozróżnienie pojawia się w Rz 14,17, gdzie Królestwo Boga nie zostaje określone przez jedzenie i picie, lecz przez „sprawiedliwość, pokój i radość w Duchu Świętym”.
Tekst Pawłowy Rz 14,17 nie rozstrzyga znaczenia ἐντός w Łk 17,21, ponieważ nie jest bezpośrednią paralelą leksykalną. Stanowi natomiast istotne tło pojęciowe: Królestwo Boga zostaje tam opisane przez sprawiedliwość, pokój i radość w Duchu Świętym, a więc przez rzeczywistość duchową urzeczywistniającą się w człowieku. Podobne odczytanie pojawia się później w starożytnej recepcji Łk 17,21, m.in. u Jana Kasjana.
Interesujące tło tworzą również starotestamentowe zapowiedzi Nowego Przymierza. Jr 31,31–33 zapowiada umieszczenie Prawa w umyśle i zapisanie go na sercu człowieka; tekst hebrajski mówi o umieszczeniu go בְּקִרְבָּ „w ich wnętrzu”. Ez 36,26–27 rozwija ten sam motyw przez obietnicę nowego serca i nowego ducha danego ludziom.
Nie są to paralele leksykalne do ἐντός, ponieważ grecki tekst Jr 31 posługuje się innymi konstrukcjami. Łk 17,20–21 nie jest więc bezpośrednią parafrazą Jeremiasza. Teksty te tworzą natomiast istotne tło pojęciowe: biblijna eschatologia zna ideę nowego działania Boga, którego miejscem staje się ludzkie wnętrze.
W tym świetle interesująca jest jeszcze jedna paralela wewnątrz dzieła Łukaszowego. Uczniowie idący do Emaus mówią, że oczekiwali od Jezusa odkupienia Izraela (Łk 24,21), a na początku Dziejów pytają:
κύριε, εἰ ἐν τῷ χρόνῳ τούτῳ
ἀποκαθιστάνεις τὴν βασιλείαν τῷ Ἰσραήλ;
„Panie, czy w tym czasie przywracasz Królestwo Izraelowi?” (Dz 1,6).
Jezus nie podaje oczekiwanego terminu, lecz odpowiada, że poznanie „czasów i pór” nie należy do uczniów, po czym kieruje uwagę ku Duchowi Świętemu i misji (Dz 1,7–8).
Łk 17,20 i Dz 1,6 rozpoczynają się więc od podobnego problemu: pytający próbują określić moment widzialnego urzeczywistnienia Królestwa. W obu przypadkach odpowiedź przesuwa punkt ciężkości poza oczekiwany schemat.
6. Starożytne przekłady i recepcja
Dodatkowego materiału dostarcza historia przekładu. Nie rozstrzyga ona znaczenia greckiego tekstu, lecz pozwala prześledzić, jak ἐντὸς ὑμῶν rozumiano w tradycjach językowych znacznie bliższych epoce starożytnej.
Łacińska tradycja jest pod tym względem bardzo wyraźna. Vetus Latina oraz Wulgata oddają Łk 17,21 przez:
intra vos
czyli „wewnątrz was”. Co istotne, kiedy te same przekłady napotykają Łukaszowe ἐν μέσῳ, stosują inne wyrażenia: in medio, inter, odpowiadające znaczeniu „pośród / pomiędzy”. Starożytni tłumacze łacińscy rozróżniali więc oba greckie sposoby wyrażania relacji przestrzennej.
Podobnie istotne jest świadectwo syryjskie przebadane szczegółowo przez Ilarię Ramelli. Vetus Syra w Łk 17,21 nie daje świadectwa całkowicie jednoznacznego, co osłabia obraz pełnej jednomyślności tradycji syryjskiej. Peszitta i wersja harkleńska używają jednak konstrukcji oznaczających jednoznacznie „wewnątrz / po wewnętrznej stronie”. Jednocześnie w miejscach, w których grecki Łukasz stosuje ἐν μέσῳ, tłumacze syryjscy potrafią oddać znaczenie „pośród” innymi wyrażeniami.
Z takim rozumieniem tekstu koresponduje również jego wczesna recepcja patrystyczna. Tertulian przytacza Łk 17,21 z łacińskim intra vos est, a interpretację odnoszącą Królestwo do wnętrza człowieka rozwijają m.in. Orygenes i Jan Kasjan. Bartosz Lisiecki wskazuje również na podobne odczytanie u innych autorów patrystycznych.
Odczytanie „wewnątrz was” nie jest więc późnym rezultatem duchowej interpretacji tekstu. Przeciwnie, należy do najstarszej uchwytnej tradycji jego rozumienia i przez stulecia pozostawało szeroko rozpowszechnione w przekładach. Znacznie szersze rozpowszechnienie interpretacji „pośród was” wiąże się dopiero z nowoczesną egzegezą, zwłaszcza z chrystologicznym odczytaniem Królestwa jako obecnego w osobie Jezusa pośród jego słuchaczy.
7. Przekład a rekonstrukcja wcześniejszej tradycji
Dyskusję komplikuje możliwość istnienia wcześniejszej, semickiej postaci logionu. Można pytać, czy wypowiedź Jezusa została pierwotnie sformułowana po aramejsku, jakie słowo stało za greckim ἐντός i czy posiadało ono szerszy zakres semantyczny. Podobnie można rozważać, czy Łukasz przejął gotową grecką wersję z wcześniejszego źródła.
Są to uzasadnione pytania dotyczące historii tradycji, lecz należy je oddzielić od zadania tłumacza. Przekład Ewangelii Łukasza jest przekładem zachowanego tekstu greckiego, nie hipotetycznej wcześniejszej postaci wypowiedzi.
Jeżeli zrekonstruowany logion semicki pozwalałby na inne odcienie znaczeniowe, można je przedstawić w komentarzu. Nie powinny jednak automatycznie zastępować znaczenia wyrażenia, które rzeczywiście znajduje się w greckim tekście Ewangelii.
Ta sama zasada dotyczy interpretacji chrystologicznej: możliwe jest wyjaśnienie, że Królestwo było już „pośród” faryzeuszów dlatego, że stał pośród nich Jezus. Jest to teologicznie spójna egzegeza i właśnie ona stoi za znaczną częścią współczesnych przekładów. Nie wynika jednak bezpośrednio ze znaczenia słowa ἐντός.
W literaturze naukowej spór ten trwa od dawna: obok autorów broniących znaczenia „wewnątrz” istnieją próby dopuszczenia znaczenia „pośród” na podstawie kontekstu i określonych paralel. Analizy Riesenfelda, Holména, Ramelli i Lisieckiego pokazują jednak, że argument leksykalny zdecydowanie ciąży ku znaczeniu „wewnętrznemu”.
Konkluzja
W Łk 17,21 nie występują dwa równie dobrze poświadczone znaczenia jednego greckiego wyrazu, pomiędzy którymi tłumacz może swobodnie wybierać. Podstawowym i szeroko poświadczonym znaczeniem ἐντός jest „wewnątrz / w środku / w obrębie”. Potwierdzają je greka pozabiblijna, Septuaginta oraz jedyne inne nowotestamentowe wystąpienie w Mt 23,26.
Szczególną wagę ma materiał kontrolny samego Łukasza. Autor wielokrotnie używa ἐν μέσῳ w znaczeniu „pośród”, a w Łk 22,27 tworzy niemal dokładny odpowiednik analizowanego zdania:
ἐν μέσῳ ὑμῶν εἰμι – „jestem pośród was”,
podczas gdy w Łk 17,21 pisze:
ἐντὸς ὑμῶν ἐστιν – „jest wewnątrz was”.
Bezpośredni kontekst nie wymaga odejścia od tego znaczenia. Przeciwnie, wypowiedź przechodzi od Królestwa, którego nadejścia nie można uchwycić przez obserwację i wskazać słowami „oto tutaj” albo „tam”, do wyjaśniającego γάρ i określenia ἐντός.
Argument z faryzeuszów pozostaje argumentem egzegetycznym, nie językowym. Zróżnicowany obraz tej grupy w Łk–Dz dodatkowo osłabia próbę wykorzystania samych adresatów wypowiedzi do zmiany znaczenia greckiego wyrazu. Podobnie możliwość przyszłego, eschatologicznego nadejścia Królestwa nie wyklucza jego aktualnego i wewnętrznego wymiaru.
Z punktu widzenia przekładu zachowanego tekstu greckiego najbardziej bezpośrednią, a zarazem najlepiej uzasadnioną leksykalnie formą pozostaje zatem:
„Oto bowiem Królestwo Boga jest wewnątrz was”.
Możliwe jest również krótsze:
„Oto bowiem Królestwo Boga jest w was”.
Przekład „pośród was” nie jest oczywiście pozbawiony sensu egzegetycznego. Może wyrażać interpretację, według której Królestwo jest już obecne w osobie Jezusa stojącego pośród jego słuchaczy. Taka interpretacja nie jest jednak równie dobrze poświadczona leksykalne. W przekładzie nastawionym na zachowanie tekstu greckiego taka wersja translacyjna powinna pozostać interpretacją przedstawioną w przypisie lub komentarzu, nie zaś zastępować znaczenie „wewnątrz was / w was” w tekście głównym.
Aneks. Łk 17,21 w przekładach polskich
Polska tradycja przekładowa Łk 17,21 od początku zna oba sposoby oddawania ἐντὸς ὑμῶν. Wśród najstarszych przekładów Biblia Brzeska (1563) ma „między wami”, a Nowy Testament Rakowski (1606) również „między wami”. Równolegle rozwijała się bardzo silna tradycja przekładu wewnętrznego. Szymon Budny (1574) oddawał zwrot jako „wewnątrz was”, podobnie Nowy Testament Jakuba Wujka z 1593 r.; w pośmiertnym wydaniu całej Biblii Wujka z 1599 r. pojawiła się krótsza forma „w was”. Biblia Gdańska (1632) podobnie „wewnątrz was”.
Tradycja ta pozostała żywa również w przekładach XX i XXI wieku. Eugeniusz Dąbrowski, zarówno w przekładzie z greki, jak i z Wulgaty, ma „w was”; podobnie Biblia Poznańska i Biblia Warszawsko-Praska. „Wewnątrz was” zachowują m.in. Grecko-polski Nowy Testament Vocatio, Synopsa Czterech Ewangelii, Nowa Biblia Gdańska, Uwspółcześniona Biblia Gdańska, Przekład Toruński oraz dosłowna wersja EIB. Także Biblia Pierwszego Kościoła oddaje zwrot jako „w was”.
Równolegle występują przekłady interpretujące ἐντὸς ὑμῶν kolektywnie. Seweryn Kowalski użył formy „już wśród was”, natomiast Biblia Warszawska, Biblia Tysiąclecia i Biblia Paulistów mają „pośród was”. Szczególnie instruktywny jest przypadek EIB: w ramach tego samego przedsięwzięcia przekład dosłowny ma „wewnątrz was”, podczas gdy przekład literacki wybiera „pośród was”. Dobrze ilustruje to różnicę między formalnym oddaniem greckiego ἐντός a przekładem zawierającym już określone rozstrzygnięcie egzegetyczne.
Historia polskich przekładów nie potwierdza zatem prostego podziału na dawną i współczesną wersję tekstu. „W was / wewnątrz was” oraz „między / wśród / pośród was” współistnieją od stuleci, choć w najnowszych przekładach głównego nurtu wyraźnie wzrosła popularność drugiego rozwiązania. Jednocześnie przekłady nastawione na większą formalną zgodność z greką zachowują „wewnątrz was”.
Podobne rozbieżności występują również we współczesnych przekładach m.in. angielskich, niemieckich czy francuskich, co potwierdza szerszy, ponadjęzykowy charakter problemu translacyjnego Łk 17,21.
Literatura podstawowa
Lisiecki B., „Królestwo Boże wewnątrz nas czy pośród nas?”, Colloquia Theologica Ottoniana 2 (2017), s. 127–144, DOI: 10.18276/cto.2017.2-07, https://wnus.usz.edu.pl/cto/file/article/download/12904.pdf (dostęp: 16.08.2026).
Rakocy W., „Entos hymōn (Łk 17,21): Królestwo Boże «w was» czy «pośród was»?”, Collectanea Theologica 71 (2001), nr 1, s. 31–40, https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/collectanea-theologica/2001-tom-71-numer-1/collectanea_theologica-r2001-t71-n1-s31-40.pdf (dostęp: 16.08.2026).
Ramelli I., „Luke 17:21: ‘The Kingdom of God Is Inside You’: The Ancient Syriac Versions in Support of the Correct Translation”, Hugoye: Journal of Syriac Studies 12/2 (2009), s. 259–286, https://hugoye.bethmardutho.org/pdf/vol12/HV12N2Ramelli.pdf (dostęp: 16.08.2026).
Grafika tytułowa: Bernardino Luini, Christ among the Doctors (Chrystus wśród uczonych w Piśmie), ok. 1515–1530, National Gallery, Londyn. Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
