We wpisie na temat pomordowanych mieszkańców Gadary, którzy, po wystąpieniu przeciwko Herodowi, z własnej woli poderżnęli sobie gardła, rzucili w przepaść i potopili w rzece, pojawia się postać, również zamordowanego, Zenodora, inicjatora zamieszek, któremu to przypadkowo pojawiła się dziura w brzuchu i sam się wykrwawił. Herod zapewne nie miał z tym nic wspólnego. Zenodor sprowokował bunt mieszkańców Gadary, chcąc odzyskać swoje dobra: posiadłości króla Lizaniasza, którymi zarządzał, a które zostały mu odebrane i przekazane Herodowi. Ale po kolei.
LIZANIASZ
Lizaniasz był królem Iturei i Chalkis, obszarów na północ i wschód od Galilei, ze stolica w Abili tuż na zachód od syryjskiego Damaszku. W 40 r. p.n.e. sprzymierzył się z Partami przeciwko władzy rzymskiej i gorzko tego pożałował. Na polecenie Kleopatry Marek Antoniusz wydał na niego wyrok śmierci a po zamordowaniu Lizaniasza, jego dobra przeszły w ręce egipskiej władczyni.
Kleopatra VII popełniła samobójstwo w 30 r. p.n.e. Jej ziemie w okolicach Syrii zostały podzielone. Abilę i Itureę Rzymianie włączyli do swojej prowincji. Wschodnie posiadłości Lizaniasza: Trachontis i Batanaę wraz z Gadarą otrzymał w dzierżawę znany nam już Zenodor. Ten jednak wspierał miejscowe rozboje, chcąc przysporzyć sobie większego zysku, i ok. 24 r. p.n.e. został odsunięty od dzierżawy. Jego ziemie przejmuje na krótko prokurator Syrii Warron a później dostaje je z polecenia Oktawiana Herod (BJ 1.20.4, AJ 15.10.1: Cezar „dodał do królestwa Heroda tzw. Trachon, graniczącą z nią Bataneę oraz krainę Auranitydę”).
Oktawian przybywa do Syrii co wykorzystuje Zenodor by upomnieć się o swoją dzierżawę, ale, jak już pisałem szczegółowo, giną zarówno uczestnicy zamieszek jak i wkrótce sam Zenodor. Po śmierci Zenodora Herod przejmuje cały pas ziem na wschód od jeziora Genezaret i rządzi nimi aż do swojej śmierci.
PODZIAŁ KRÓLESTWA HERODA
Po śmierci Heroda jego synowie i krewni kłócą się o podział majątku i kto ma zostać królem. Cezar dokonuje podziału państwa Heroda w sposób następujący (AJ 17.11.4):
Archelausa ustanawia etnarchą połowy terenów, należących do państwa Herodowego. Otrzymuje on: Idumeę, Judę i Samarię, Gazę, Gadarę i Hippos przyłączono do Syrii = 600 talentów dochodu. Salome dostaje na pocieszenie Jamnę, Azot, Fazaelis i pałac w Askalonie – 60 talentów dochodu.
„Drugą połowę kraju podzielił na dwie części i przekazał dwóm innym synom Heroda – Filipowi i Antypasowi, który rywalizował z Archelaosem o całe królestwo. Antypas otrzymał Pereię i Galileę, które mu podlegały, a roczny dochód z tych ziem wynosił dwieście talentów. Natomiast Bataneę wraz z Trachonitis, Auranitis oraz częścią majątku zwanego domem Zenodora (οἴκου τοῦ Ζηνοδώρου λεγομένου) przekazał Filipowi, którego dochody wynosiły sto talentów”.
Abila nadal pozostaje w rękach Rzymu.
HEROD AGRYPPA
Filip (Herod Filip II) umiera w 34 r. n.e. i jego ziemie do 37 r. przechodzą w ręce imperium. Cesarz Kaligula przekazuje tereny dawnego królestwa Filipa Agryppie I, który później otrzymał także resztę ziem Heroda i w latach 41–44 n.e. stał się królem całej Judei.
Agryppa I umiera w 44 r. n.e., jego syn – Agryppa II zwany Młodszym, ma 17 lat i Rzymianie nie decydują się posadzić go na tronie ziem należących do jego ojca. A „Klaudiusz znów sprowadził te królestwa do rzędu prowincji”.
W 48 roku, po śmierci swojego stryja, Heroda z Chalkis, Agryppa II otrzymuje od cesarza Klaudiusza ziemię Chalkis. W 53 roku Klaudiusz przekazuje mu dawną tetrarchię Filipa (Bataneę, Gaulanitydę, Trachon i Paneas), odbierając mu jednocześnie Chalkis. Judea pozostaje jednak pod okupacją Rzymu.
RELACJA ŁUKASZA
W tym miejscu przechodzimy do treści Ewangelii Łukasza, ponieważ… opiera się ona na relacji Flawiusza dotyczącej Agryppy II.
Łk 3:1 W roku zaś piętnastym rządów Tyberiusza Cezara, [za] będącego rządcą Poncjusza Piłata Judei i będącego tetrarchą Galilei Heroda, Filipa zaś, brata jego, będącego tetrarchą Iturei i Trachonitydy krainy, i Lizaniasza Abileny będącego tetrarchą,
Φιλίππου δὲ τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ τετρααρχοῦντος τῆς Ἰτουραίας καὶ Τραχωνίτιδος χώρας, καὶ Λυσανίου τῆς Ἀβιληνῆς τετρααρχοῦντος,
Łukasz sytuuje rozpoczęcie działalności Jezusa na rok 29 n.e. Jezus ma mieć lat około trzydziestu a biorąc pod uwagę datę śmierci Heroda 33-35 lat. Herod zostaje mianowany królem Judei w wieku 33 lat i walczy o przejęcie władzy kolejne 3.5 roku, pokonując Arystobula. Józef Flawiusz również otrzymuje Galileę w zarządzanie w wieku „około trzydziestu lat”.
LIZANIASZ II
Przejdźmy jednak do najważniejszego dla nas fragmentu, który od stuleci wzbudzał dyskusje wśród historyków i nie tylko. Według Łukasza, w dniu wystąpienia Jezusa, Filip był tetrarchą „Iturei i Trachonitydy” a Lizaniasz „tetrarchą Abileny”.
Obydwa te twierdzenia są nieprawdziwe. Filip nie otrzymał Iturei, której zresztą stolicą była Abila i żaden Lizaniasz nie mógł tam rządzić. Lizaniasz nie żył od kilkudziesięciu lat, natomiast jego ziemie nadal były nazywane „królestwem Lizaniasza” tak samo jak np. „ziemie Heroda”.
Wg apologetów chrześcijańskich rozwiązanie jest proste. Jeśli Łukasz przedstawia dane niezgodne z historią i Flawiuszem to oczywiści myli się Flawiusz i inni historycy rzymscy a nie Biblia, bo ta musi być nieomylna. Łukasz myli się jednak wielokrotnie np. przy spisie Kwiryniusza czy Teodasie i tu też próbuje się manipulować albo tekstem NT, albo historią.
Wymyślono więc postać „Lizaniasza II”, który musiał rządzić samą Abilą w okolicach roku 29 n.e. bo tak pisze Łukasz.
Manipulację tę powiela również wikipedia pisząc: „Drugi Lizaniasz był tetrarchą Abileny, okręgu w Libanie na północny zachód od Damaszku, w czasach panowania Tyberiusza (29 n.e.)”. Dowodem na to ma być tendencyjnie odczytana jedna tabliczka z czasów faktycznego Lizaniasza, którą próbuje się datować na lata Klaudiusza a nie Oktawiana.
Tymczasem rozwiązanie tego problemu jest proste.
Po pierwsze, Łukasz pomylił się cytując Dawne Dzieje Izraela Flawiusza.
Po drugie, żaden „Lizaniasz II”, potomek Lizaniasza, nie mógł istnieć a tym bardziej rządzić strategicznym miastem Abili, ponieważ Lizaniasz był zdrajcą i wrogiem Rzymu, sprzymierzeńcem Partii, a wszyscy wrogowie Rzymu ginęli z rąk Rzymu i Heroda, czego właśnie przykładem jest pozbycie się Zenodora jak tylko spróbował odzyskać swoje ziemie tj. ziemie Lizaniasza.
Ziemie Lizaniasza wokół Abili przeszły w ręce Rzymu i to Rzym decydował kto w nich rządzi a rządzić mogły tylko pro-rzymskie marionetki pokroju Agryppy. Gdyby istniał jakikolwiek syn Lizaniasza zostałby zgładzony przez Heroda tak jak inni jego przeciwnicy, a gdyby przeżył – jako syn zdrajcy Rzymu – nigdy nie otrzymałby władzy nad Abilą. Zresztą, jego istnieniu przeczy też Flawiusz.
Ziemie Abileny i inne były w czasach Heroda i Zenodora jedynie „nazywane królestwem Lizaniasza”. Sugerowanie istnienia Lizaniasza II jest po prostu historycznie niemożliwe, a mówiąc wprost, absurdalne i tendencyjne. Łukasz wielokrotnie się mylił, a Lizaniasz jest tylko kolejnym tego przykładem.
POMYŁKA ŁUKASZA
Skąd więc pomyłka w tekście Łukasza? Z błędnego odczytu nadania ziem Herodowi Agryppie.
Flawiusz pisze – najpierw w Wojnie Żydowskiej:
2.11.5. Zaraz potem obdarował Agryppę [I] całym królestwem jego dziada, przydzielając mu jeszcze z ziem leżących poza jego granicami Trachonitydę i Auranitydę, ofiarowane Herodowi przez Augusta, prócz tego jeszcze królestwo zwane Lizaniaszowym…. 2.12.8. Agryppę [II] przeniósł z Chalcydy do rozleglejszego królestwa, przekazując mu dawną eparchię Filipową, a mianowicie Trachonitydę, Bataneę i Gaulanitydę, do czego dodał mu jeszcze królestwo Lizaniasza i dawną tetrarchię Warusa
a następnie w Dawnych Dziejach Izraela, gdzie pojawia się nieobecna w BJ „Abila”:
19.5.1 Klaudiusz… uczynił mu (Agrypie) dodatkiem całą Judeę i Samarię, które były rządzone przez Heroda, który był jego dziadkiem. I to wprawdzie oddawał jako należne z powodu bliskości rodu; Abilę Lizaniasza i wszystko, co na górze Liban było z jego własności, dodawał, a przysięgi z nim były składane wobec Agrypy na środku rynku w mieście Rzymian.
Κλαύδιος… προσθήκην τε αὐτῷ ποιεῖται πᾶσαν τὴν ὑπὸ Ἡρώδου βασιλευθεῖσαν, ὃς ἦν πάππος αὐτοῦ, Ἰουδαίαν καὶ Σαμάρειαν. καὶ ταῦτα μὲν ὡς ὀφειλόμενα τῇ οἰκειότητι τοῦ γένους ἀπεδίδου: Ἄβιλαν δὲ τὴν Λυσανίου καὶ ὁπόσα ἐν τῷ Λιβάνῳ ὄρει ἐκ τῶν αὐτοῦ προσετίθει, ὅρκιά τε αὐτῷ τέμνεται πρὸς τὸν Ἀγρίππαν ἐπὶ τῆς ἀγορᾶς μέσης ἐν τῇ Ῥωμαίων πόλει.
Do narracji Łukasza pasuje jednak ostatni cytat, dotyczący Agryppy II:
20.7.1 „A gdy jego panowanie osiągnęło już dwunasty rok, obdarzył Agryppę tetrarchią Filipa, dodając mu Bataneę oraz Trachonitis wraz z Abellą – była ta zaś tetrarchia Lizaniasza. Jednak odebrał mu Chalkis, którą ten rządził przez cztery lata”.
τῆς δ᾽ ἀρχῆς δωδέκατον ἔτος ἤδη πεπληρωκὼς δωρεῖται τὸν Ἀγρίππαν τῇ Φιλίππου τετραρχίᾳ καὶ Βαταναίᾳ προσθεὶς αὐτῷ τὴν Τραχωνῖτιν σὺν Ἀβέλλᾳ: Λυσανία δ᾽ αὕτη γεγόνει τετραρχία: τὴν Χαλκίδα δ᾽ αὐτὸν ἀφαιρεῖται δυναστεύσαντα ταύτης ἔτη τέσσαρα.
Flawiusz wzmiankuje tetrarchię Filipa wraz z Trachonitis i „Abellą – która była tetrarchią Lizaniasza”. Z tych słów Łukasz wywnioskować, że przed Agryppą Abileną rządził Lizaniasz! Tymczasem w Wojnie Żydowskiej ten sam teren nazywany jest „królestwem zwanym Lizaniaszowym” od ostatniego króla tej krainy.
Fragment Łukasza:
„Filipa zaś, brata jego, będącego tetrarchą Iturei i Trachonitydy krainy,
i Lizaniasza Abileny będącego tetrarchą”Φιλίππου δὲ τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ τετρααρχοῦντος τῆς Ἰτουραίας καὶ Τραχωνίτιδος χώρας,
καὶ Λυσανίου τῆς Ἀβιληνῆς τετρααρχοῦντος,
stanowi więc przetworzenie fragmentu Flawiusza AJ 20.7.1:
„tetrarchią Filipa, dodając mu Bataneę oraz Trachonitis
wraz z Abellą – była ta zaś tetrarchia Lizaniasza”τῇ Φιλίππου τετραρχίᾳ καὶ Βαταναίᾳ προσθεὶς αὐτῷ τὴν Τραχωνῖτιν
σὺν Ἀβέλλᾳ: Λυσανία δ᾽ αὕτη γεγόνει τετραρχία
Podsumujmy:
Łukasz błędnie odczytuje nazwę krainy Lizaniasza wywodząc z niej nowego tetrarchę. Żaden Lizaniasz nie mógł być władcą Abileny bo ta po śmierci Kleopatry została włączona do Syrii a miejscowym rządcą, tetrarchą, nie mógł być potomek zdrajcy i wroga Imperium.
Na poniższej mapie władztwo Agryppy II (na czerwono) w porównaniu do czasów Filipa (jego ziemie na pomarańczowo), gdzie tereny Iturei i Abeli są pod pełną kontrolą Rzymu:
