W minionym tygodniu miałem przyjemność uczestniczyć w seminarium prowadzonym przez prof. Jana Kozłowskiego, podczas którego zaprezentowany został odkryty przez niego anagram spółgłoskowy, występujący w Ewangelii Jana 13,30–31. Udział w tym spotkaniu stał się dla mnie bezpośrednią inspiracją do dalszych analiz, których wyniki przedstawiam poniżej. Zadałem sobie dwa pytania: czy w księgach NT istnieje więcej podobnych struktur stylistyczno-literackich oraz czy przypadkiem nie wynikają one z podłoża semickiego.
1. Anagram spółgłoskowy w J 13,30–31
W Ewangelii Jana wyraźnie zarysowuje się dychotomia światła i nocy., widoczna również w scenie wydania przez Judasza. Czytamy w niej: „A on, wziąwszy kawałek chleba, wyszedł zaraz. Była zaś noc. Kiedy więc wyszedł, Jezus powiedział: Teraz został uwielbiony Syn Człowieczy i Bóg został uwielbiony w Nim.”
Kiedy jednak sięgniemy do tekstu greckiego
(λαβὼν οὖν τὸ ψωμίον ἐκεῖνος ἐξῆλθεν εὐθύς. ἦν δὲ νύξ. Ὅτε οὖν ἐξῆλθεν λέγει Ἰησοῦς· Νῦν ἐδοξάσθη ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, καὶ ὁ θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ·)
zauważymy:
– wyraźne przeciwstawienie „nocy” i działania „teraz” νύξ (nyx) = Nyn (nyn)
– podwojenie wyrażeń ἐξῆλθεν… ἐξῆλθεν oraz ἐδοξάσθη… ἐδοξάσθη
– a co najważniejsze: podobieństwo fonetyczne całych fraz:
εὐθύς. ἦν δὲ νύξ (euthys. Ēn de nyx) = Νῦν ἐδοξάσθη (Nyn edoxasthē) zaraz; była zaś noc = teraz został uwielbiony
W tekście greckim Ewangelii Jana frazy te zawierają identyczne zestawy spółgłosek: ν, δ, ξ, σ, θ, lecz w nieco odmiennym układzie:
εὐθύς. ἦν δὲ νύξ = θ ς – ν δ ν ξ
Νῦν ἐδοξάσθη = Ν ν δ ξ – σ θ
Wg prof. Kozłowskiego tworzą one niemal idealny, lustrzany anagram spółgłoskowy, w którym noc (νύξ – nux) i uwielbienie (ἐδοξάσθη – edoxasthē) zostają zestawione w opozycyjnym układzie fonicznym, z kluczowym wyrazem νῦν (nyn, „teraz”) jako osią kompozycji. Zabieg ten wzmacnia kontrast między ciemnością i zdradą a objawieniem chwały i może być interpretowany jako przykład fonetycznego podkreślenia momentu teologicznego przełomu.
2. Dalsze analizy – tło hebrajskie
Takie spółgłoskowe anagramy i gry słowne są typowe dla literatury hebrajskiej i Tanach. Pierwszym moim pytaniem było więc: czy przy translacji wstecznej J 13,30-31 znajdziemy potencjalne źródło dla anagramu greckiego? Okazuje się, że tak.
Z jednej strony, analizowane powyżej fragmenty w języku hebrajskim nie tworzą identycznych gier spółgłoskowych. Z drugiej, taka gra jest wyraźnie widoczna… ale w dalszych słowach Jezusa: Teraz został uwielbiony Syn Człowieczy!
W Septuagincie zarówno hebrajskie czasowniki כָּבֵד (kāvēd) jak i פָּאַר (pā’ar) są tłumaczone czasownikiem δοξάζω, przy czym paar znajdziemy najczęściej w Księdze Izajasza a kaved w Psalmach, por. np. Ps 50:15 wtedy wzywaj Mnie w dniu utrapienia: Ja cię uwolnię, a ty Mnie uwielbisz = δοξάσεις με = hbr. tekaved eni.
Zdanie z J 13,31 „Teraz został uwielbiony Syn Człowieczy” w języku hebrajskim może więc brzmieć: בֶּן־הָאָדָם נִכְבָּד עַתָּה – Attah nikhbad ben-ha’adam).
Wyraźnie słyszymy tu grę spółgłosek
‘Attah nikhbad = H, N B D
ben-ha’adam = B, N H D
tworzoną przez נ (nun), ב (bet), ד (dalet) i ה (he).
Zestawienie to może stanowić semickie tło dla greckiej frazy ἐδοξάσθη ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου („został uwielbiony Syn Człowieczy”).
Potencjalne rozwiązania są dwa:
– albo grecki anagram ma charakter wtórny i wynika z tłumaczenia źródłowego tekstu hebrajskiego
– albo też autor w sposób świadomy stworzył podwójny anagram zarówno w języku greckim jak i hebrajskim, przy czym anagram semicki włożył w usta Jezusa.
Świadczyłoby to nie tylko o wysokich umiejętnościach językowych w grece, ale też o biegłej znajomości języka hebrajskiego. W każdym razie tworzenie anagramów spółgłoskowych w sposób wyraźny opiera się na podobnej praktyce starotestamentowej. Autor więc stosuje semickie narzędzia stylistyczne i poetyckie w ramach tekstu greckiego. Odkrycie to jest więc co najmniej niebagatelne o ile nie stanowi jednego z najważniejszych odkryć w Ewangelii Jana w ostatnich latach.
3 . Anagram w Dz 12,11–12
Pójdźmy jednak dalej. Drugie pytanie jakie od razu mi się nasunęło to kwestia kolejnych przykładów i przypadków podobnych: czy w tekście Jana lub szerzej: również w innych księgach NT, istnieją podobne gry słowne, w szczególności oparte o wyrazy νύξ (nyx) = Nyn (nyn)? Podobnie, czy takie gry słowne funkcjonują w literaturze greckiej? Odpowiedź to oczywiście dwa razy TAK.
Już pobieżna analiza bazy wersetów NT doprowadziła mnie do relacji o cudownym ocaleniu Piotra z rąk Heroda w Dziejach Apostolskich 12,11-12, która również rozpoczyna się mocnym wyrazem Νῦν – Teraz. To co zwróciło moją uwagę to zbieżność fonetyczna Νῦν οἶδα (Nyn oida) z następującym dalej Συνιδών (Synidōn).
Spójrzmy najpierw na tekst NT:
A gdy Piotr przyszedł do siebie, powiedział: „TERAZ rzeczywiście wiem, że Pan posłał swego anioła i wyrwał mnie z ręki Heroda oraz ze wszystkiego, czego oczekiwał lud żydowski”. A kiedy to zrozumiał, przyszedł do domu Marii, matki Jana, zwanego Markiem, gdzie zebrało się wielu i modlili się.
καὶ ὁ Πέτρος ἐν ἑαυτῷ γενόμενος εἶπεν· Νῦν οἶδα ἀληθῶς ὅτι ἐξαπέστειλεν ὁ κύριος τὸν ἄγγελον αὐτοῦ καὶ ἐξείλατό με ἐκ χειρὸς Ἡρῴδου καὶ πάσης τῆς προσδοκίας τοῦ λαοῦ τῶν Ἰουδαίων. Συνιδών τε ἦλθεν ἐπὶ τὴν οἰκίαν τῆς Μαρίας τῆς μητρὸς Ἰωάννου τοῦ ἐπικαλουμένου Μάρκου, οὗ ἦσαν ἱκανοὶ συνηθροισμένοι καὶ προσευχόμενοι.
We fragmencie tym frazy
• Νῦν οἶδα ἀληθῶς ὅτι (Nyn oida alēthōs hoti) = ν ν δ λ θ ς τ
• Συνιδών τε ἦλθεν (Synidōn te ēlthen) = ς v δ ν τ λ θ
zawierają identyczny zestaw spółgłosek i zbliżony do tego z Jana 13.
Ponadto widoczny jest również paralelizm fonetyczny między wyrażeniami εἶπεν (eipen) przez pierwszym fragmentem oraz ἐπὶ τὴν (epi tēn) po drugim, a także zestawienie brzmieniowe imion Ἡρῴδου (Hērōidou, Heroda) i Ῥόδη (Rhodē, Roda) w kolejnym wersecie:
Ἡρῴδου = ρ δ
Ῥόδη – Ῥ δ
Zabiegi te mogą stanowić część przemyślanej kompozycji dźwiękowej, mającej na celu wzmacnianie dramatyzmu narracyjnego.
4. Powiązania Ewangelii Jana i Łukasza
Pytanie jakie się nasuwa jest oczywiste: jak to możliwe, że identyczne narzędzia stylistyczne, oparte o te same wyrazy, znajdziemy w na pozór taki odległych od siebie utworach jak Ewangelia Jana i Dzieje Apostolskie?
Czy te dwa utwory i wskazane wyżej zbieżności wynikają z (a) wspólnego autora (b) wspólnej redakcji (c) tworzeniu Ew. Jana przez np. ucznia Łukasza, który znał jego język, styl i stosowane narzędzia fonetyczne?
Warto w tym miejscu wskazać pokrótce kilka wspólnych pól językowych i tematycznych ewangelii Jana oraz ksiąg Łukasza (Łk, Dz):
a) Ewangelia Jana oraz Łukasza posiadają identyczny wstęp do perykopy o pustym grobie:
J 20:1 Τῇ δὲ μιᾷ τῶν σαββάτων = Łk 24:1 Τῇ δὲ μιᾷ τῶν σαββάτων
b) Słynny prolog Jana– Na początku było Słowo – znajduje swoje odbicie w prologu Łukasza: 1:2 jako przekazali nam ci, od początku naocznymi świadkami i pełniącymi służbę będący [dla] Słowa:
J 1:1 Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος = Łk 1:2 ἀπ᾿ ἀρχῆς + τοῦ λόγου
c) scena chrztu Jana Chrzciciela w ewangelii Jana powiela słownictwo nie z Marka a z… Dziejów Apostolskich:
J 1:20 ἐγὼ οὐκ εἰμὶ = Dz 13:25 οὐκ εἰμὶ ἐγώ· i dalej.
d) styl Łukasza związany z podawaniem dokładnych liczby dni, godzin czy miesięcy znajdziemy nie tylko w Łk i Dz, ale też u Jana
– np. J 4,52 Wczoraj około godziny siódmej opuściła go gorączka.
e) Łk i Jana łączy też zamiłowanie do aforyzmów i przysłów np.
– Łk 4:23 Zapewne rzekniecie mi porównanie to: „Lekarzu, ulecz siebie samego”.
– J 4,35. Czyż nie mówicie: „Jeszcze cztery miesiące, a nadejdą żniwa?”
– J 4,37. Tu bowiem prawdziwym jest powiedzenie to: „Jeden sieje, a drugi zbiera”.
To tak na początek.
5. Struktury fonetyczne w Rz 13,11–12 i ich paralele platońskie
Na koniec jeszcze jeden przykład. W Liście do Rzymian 13,11–12, który już wcześniej cytowałem w kontekście Łukaszowego słownictwa militarnego zauważyć można analogiczny zabieg dźwiękowy do wcześniej omawianych oparty o te same słowa kluczowe, związane z „nocą” i „teraz”.
Rz 13:11-12 A zwłaszcza rozumiejcie chwilę obecną: teraz nadeszła dla was godzina powstania ze snu. Teraz bowiem zbawienie jest bliżej nas, niż wtedy, gdyśmy uwierzyli. Noc się posunęła, a przybliżył się dzień. Odrzućmy więc uczynki ciemności, a przyobleczmy się w zbroję światła! [BT]
= νῦν γὰρ ἐγγύτερον ἡ σωτηρία (nyn gar engyteron hē sōtēria)
= νὺξ προέκοψεν… τὰ ἔργα (nyx proekopsen… ta erga)
Sąsiadujące wystąpienia νῦν (nyn, „teraz”) i νὺξ (nyx, „noc”) współtworzą kontrast temporalny, a obecność fonemów γ–ρ (G-R) w takich słowach jak γὰρ, ἐγγύτερον, ἔργα (gar, engyteron, erga) podkreśla rytmikę wypowiedzi.
Zbliżoną strukturę odnalazłem w „Timajosie” Platona (112a):
= νῦν γὰρ μία γενομένη νὺξ ὑγρὰ (nyn gar mia genomenē nyx hygra)
Również tutaj obecne są zestawienia νῦν, νὺξ oraz grupa fonemów γ–ρ (gar, genomenē, hygra).
6. Wnioski
Obserwowane zjawiska fonetyczne, w tym anagramy spółgłoskowe, paralelizmy dźwiękowe i struktury rytmiczne, można interpretować jako świadome narzędzia stylistyczne, obecne w kompozycji wybranych tekstów Nowego Testamentu. Ich funkcją może być nie tylko zwiększenie walorów retorycznych wypowiedzi, lecz także pogłębienie wymiaru teologicznego poprzez ukierunkowanie uwagi odbiorcy na istotne momenty narracyjne.
Wskazywać to może albo na wspólnego autora, albo też grupę autorów, redakcję operującą identycznymi narzędziami wyrazu literackiego.
Zabiegi te pozostają ponadto w dialogu z literackimi konwencjami starożytności — zarówno biblijnymi, jak i klasycznymi — i wpisują się w szerszy repertuar środków artystycznych charakterystycznych dla wczesnochrześcijańskiej refleksji egzegetycznej.
Dodajmy, że anagramy te do tej pory były w zasadzie nie znane.
