Zgodnie z najbardziej popularną teorią dotyczącą problemu synoptycznego autorzy Ewangelii Mateusza i Łukasza korzystali niezależnie od siebie z dwóch źródeł: starszej Ewangelii Marka oraz zbioru wypowiedzi Jezusa nieznanych Markowi, nazywanych źródłem Q.
Jedną z przesłanek przemawiających za tą hipotezą jest argument z układu treści. Ewangelia Marka jest zawsze zgodna w układzie perykop z Łukaszem lub Mateuszem, co oznacza że ci dwaj autorzy korzystali z pierwotnego układu narracyjnego Marka i nie znali swoich własnych tekstów. W ramach potrójnej tradycji nie występują ani razu przypadki, w których to układ Mateusza i Łukasza byłby zgodny przeciwko Markowi. Nie wliczamy tu mów Jezusa w ramach materiału pochodzącego z Q.
Argument ten, powielany w różnych źródłach, jest błędny. W ewangeliach synoptycznych WYSTĘPUJE jedna sekcja materiału Markowego, która jest zgodna w swoim układzie u Mateusza i Łukasza przeciwko Markowi. Tą sekcją jest Chrzest w Jordanie.
Wspólnych elementów Mt-Łk w tym rozdziale jest aż osiem:
(1) Mateusz rozpoczyna wprowadzenie do chrztu w podobny sposób co Łukasz:
Mt 3:1 Ἐν δὲ ταῖς ἡμέραις ἐκείναις… (W zaś dniach owych…)
Łk 3:1 Ἐν ἔτει δὲ πεντεκαιδεκάτῳ… (W roku zaś piętnastym…)
Wprowadzenia Mt 3:1 i Łk 3:1 są świadomymi nawiązaniami do stylu Septuaginty, a szerzej – do hebraizującej składni i konwencji literackiej prorockich ksiąg Starego Testamentu. Mateuszowe ἐν ταῖς ἡμέραις ἐκείναις jest typową kalką hebrajskiego idiomu: בַּיָּמִים הָהֵם (bayyamim hahem) – „w owych dniach”. Łukasz kopiuje styl kronikarski ST, por. np. Jer 1:2–3: „…w trzynastym roku panowania Jozjasza.
Wstęp Marka jest natomiast bardziej zbieżny z wcześniejszym prologiem Łukasza:
Łk 1:2 καθὼς παρέδοσαν ἡμῖν οἱ ἀπ᾿ ἀρχῆς (JAKO przekazali nam ci, od początku …) = Mk 1:1 Ἀρχὴ… 1:2 καθὼς γέγραπται… (Początek… JAKO napisano…)
Oba teksty wprowadzają swoje narracje formułą „καθὼς…”, czyli „jak (to zostało przekazane/spisane)”. To niestandardowe otwarcie sugeruje wspólną redakcyjną konwencję.
Istnieją mocne przesłanki, by uznać, że użycie słów καθὼς oraz ἀρχὴ/ἀρχῆς w Ewangelii Marka może wskazywać na wtórność redakcyjną wobec stylu Łukasza, a nie odwrotnie. Słowo καθὼς („jak”, „tak jak”) jest ulubionym łącznikiem Łukasza – zarówno w Ewangelii, jak i w Dziejach Apostolskich. W stylu klasycznym lub helleńskim byłoby częściej używane np. ὥσπερ lub po prostu konstrukcje bez spójnika, a καθὼς nosi piętno – po raz kolejny – hebraizującego stylu LXX (kalki z כַּאֲשֶׁר ka-’ašer = „jako”). W sumie w Ewangelii Łukasza i Dziejach καθὼς występuje ponad 25 razy, u Marka tylko w dwóch miejscach, zgodny z Łk.
(2) Następnie Mateusz i Łukasz wspólnie pomijają fragment z Malachiasza o „wysłaniu posłańca” (Mk 1:2b), przenosząc go do materiału Q w ramach Poselstwa Jochanana (Mt 11:10 = Łk 7:27), zakładając wtórność wobec Marka.
Możliwe jednak, że to Marek zredagował wcześniejszy materiał (np. Łk), dodając cytat z Malachiasza w sposób redakcyjnie własny. Mateusz i Łukasz nie korzystają z Marka, lecz ze wspólnego źródła, gdzie cytat Mal 3:1 pojawiał się już jako część mowy Jezusa, i Marek przenosi go na początek swojej ewangelii, dokonując skrótu z Mt lub Łk.
To wspólne pominięcie przez Mt i Łk działa przeciw hipotezie pierwszeństwa Marka (bo trudno wyjaśnić, dlaczego obaj niezależnie usunęliby cytat biblijny o Janie z samego początku narracji, a łączenie różnych cytatów lub mylenie autorów ST nie byłoby niczym szczególnym u Mateusza).
Jeżeli Mt i Łk niezależnie od siebie skracają wstęp Marka, to równie trudno wyjaśnić dlaczego ten usunięty fragment pojawia się w narracji Q, niezależnej od Marka. Chyba że nie jest ona częścią mów Jezusa a redakcyjnym przekształceniem prologu Marka przez np. Łukasza, co zostało następnie powielone w redakcji Mateusza. Szczególnie że perykopa o świadectwie Jana (Łk 7:24-30 = Mt 11:7-11) po raz kolejny cechuje się słownictwem typowym dla Łukasza, por. ναί λέγω ὑμῖν – Łk 11:51b, 12:5b czy περισσότερον – w Łk 12:4, 48, 20:47 (RL).
(3) Fragment „Głos wołającego na pustkowiu” Mt z Łk zamieszczają PO wystąpieniu Jochanana, a nie przed, tak jak Marek (spójność kompozycyjna przeciwko Markowi).
Ta zgodność redakcyjna Mt–Łk przeciwko Mk jest rzadkim, ale bardzo ważnym przypadkiem tak zwanego „minor agreement” (mniejszej zgodności Mt i Łk przeciwko Markowi).
Mateusz i Łukasz wykazują spójną i logiczną strukturę narracyjną – cytat z Izajasza służy jako interpretacja działalności Jana, nie jako programowy wstęp.
Marek rozbija tę strukturę i przesuwa cytaty na sam początek – co może wskazywać na jego wtórność i redakcyjną dekonstrukcję tekstu.
(4) Obydwaj w wystąpieniu Jochanana wspominają krótko o „okolicy Jordanu”, czego nie czyni Marek:
Łukasz 3:3 καὶ ἦλθεν εἰς πᾶσαν {τὴν} περίχωρον τοῦ Ἰορδάνου
Mateusz 3:5 καὶ πᾶσα ἡ περίχωρος τοῦ Ἰορδάνου,
Marek: brak.
Wspólne użycie rzadkiego wyrażenia περίχωρος τοῦ Ἰορδάνου („okolica Jordanu”) nie może być przypadkowe. Termin ten nie występuje u Marka, mimo że opisuje on podobne wydarzenia. Jest to kolejna spójna decyzja kompozycyjna Mateusza i Łukasza, która idzie wbrew wersji Marka, co podważa klasyczną hipotezę Markowego prymatu. Marek często rezygnuje z lokalnych detali na rzecz narracyjnego tempa i dramatyzmu.
περίχωρος jest charakterystyczny bardziej dla Łukasza, niż Mateusza. Łk używa tego terminu konsekwentnie w Ewangelii 3:3, 4:14, 4:37, 7:17, 8:37, raz w Dziejach 14:6, co wskazuje na jego własny styl pisarski. Termin pojawia się zarówno w opisach geograficznych, jak i przy rozgłosie działalności Jezusa, co wskazuje na funkcję budowania zasięgu wydarzeń. Z drugiej strony werset Mt 3:5 prawdopodobnie przejął zwrot „περίχωρος τοῦ Ἰορδάνου” z materiału Łukaszowego, kopiując sposób wypowiedzi charakterystyczny dla języka L i Dziejów.
(5) Następnie w tym samym ciągu narracyjnym Mt z Łk umieszczają perykopę z wezwaniem do skruchy (Mt 3:7-10 = Łk 3:7-9), utrzymaną w stylistyce typowej raczej dla źródła M: „Płody żmij!…” (por. Mt 12:34, 23:33), ale z językiem L, por. ὑποδείκνυμι „pokazać” – poza Mt 3:7 jedynie w materiale L: Łk 3:7, 6:47, 12:5, Dz 9:16, 20:35.
(6) W świadectwie Jochanana o Jezusie dodają zakończenie o ogniu (καὶ πυρί w Mt 3:11b = Łk 3:16b) następnie logion o wiejadle i klepisku (ponownie język M, por. perykopę o zbytnich troskach Mt 6:26 „do spichlerzy”, 6:30 „trawa w piec wrzucona” czy o życicy Mt 13:30 „na palenie jej” „zboże do spichlerza”).
W kilku perykopach o Janie Chrzcicielu Mateusz i Łukasz wspólnie przekazują treść i strukturę, w której:motywy i obrazy są typowe dla źródła M (Mateuszowego) – ogień, spichlerz, płody żmij, piec, siano, gniew, sąd; słownictwo i składnia są typowe dla stylu L (Łukaszowego) – rzadkie czasowniki jak ὑποδείκνυμι i wiele terminów eschatologiczno-dydaktycznych.
Jak to wyjaśnić? Możliwe, że motywy „Mateuszowe” (ognie, spichlerze, żmije) mogły pochodzić z tradycji judeochrześcijańskiej, gdzie dominowały obrazy sądu, ognia, przesiewania – dobrze pasujące do tonu Janowego. Styl „łukaszowy” oznacza, że ten materiał był już przeredagowany przez szkołę Łukasza, zanim trafił do redaktorów Mt i Łk w obecnej formie.
Możliwe więc, że Łukasz (autor szkoły pawłowej) redakcyjnie obrobił surową, judeochrześcijańską perykopę, zachowując symbolikę ognia i żmij, ale wzbogacając ją o bardziej wyrafinowany język (ὑποδείκνυμι, διακαθᾶραι itd.).
(7) W scenie chrztu Mateusz z Łukaszem używają tej samej formy czasownika (bezokolicznik w aoryście i stronie biernej: βαπτισθῆναι – „[być] ochrzczonym”) przeciwko Markowi:
Łk 3:21 βαπτισθῆναι = Mt 3:13 βαπτισθῆναι
Mk 1:9 ἐβαπτίσθη
Jednocześnie cały Mateuszowy zwrot τοῦ βαπτισθῆναι ὑπ᾿ αὐτοῦ („[być] ochrzczonym przez niego”) znajdujemy w tej samej formie u Łukasza klika wersetów wcześniej:
Mt 3:13 βαπτισθῆναι ὑπ᾿ αὐτοῦ = Łk 3:7 βαπτισθῆναι ὑπ᾿ αὐτοῦ
(8.) I na koniec, obydwaj rozbudowują perykopę o kuszeniu na pustkowiu o materiał wspólny: Trzy próby potwarcy. Przy okazji, jest to jeden z nielicznych fragmentów, w których Mt posiada wzmiankę o „duchu nieczystym” (tu: potwarcy) na „pustkowiu” (styl L).
I ponownie, materiał ten, zaliczany do Q, posiada liczne kotwice stylistyczne Łukasza, a nie Mateusza, np.:
– ἀνήχθη w Mt 4:1 – styl L; por. Łk 2:22, 4:5, 8:22, Dz 7:41, 9:39, 12:4, 13:13, 16:11, 34, 18:21, 20:3, 13, 21:1 i in.
– ὁ διάβολος – język Łk a nie Mt, który wcześniej używa terminu ὁ πειράζων (zmęczenie kopisty)
– γέγραπται γὰρ – napisano bowiem, typowe dla perykop Łukaszowych
– ρήματι – oznajmieniu (ῥῆμα – 17 x w Łk, 14 w Dz).
Podsumowanie
Analiza perykopy o chrzcie Jana Chrzciciela w Ewangeliach synoptycznych ujawnia poważne trudności dla klasycznej Hipotezy Dwóch Źródeł (Mk + Q). Wbrew często powielanemu twierdzeniu, że Mateusz i Łukasz nigdy nie zgadzają się przeciwko Markowi w układzie perykop, fragment ten dostarcza aż ośmiu punktów zgodności Mt–Łk przeciwko Mk, zarówno kompozycyjnej, jak i językowo-stylistycznej.
Najważniejsze wnioski:
1. Wstępy Mt i Łk (3:1) zachowują hebraizujący styl prorocki, odmienny od markowego montażu cytatów – co sugeruje wspólne źródło lub wzajemną zależność tych dwóch Ewangelii.
2. Mateusz i Łukasz wspólnie przesuwają cytat z Iz 40:3 (głos wołającego na pustkowiu) po wystąpieniu Jana, w odróżnieniu od Marka – zachowując bardziej spójną narrację historyczną.
4. Obaj pomijają cytat z Mal 3:1 w prologu, umieszczając go dopiero w mowie Jezusa (Mt 11:10 = Łk 7:27), co sugeruje wspólną decyzję redakcyjną lub znajomość wspólnego źródła – a nie niezależną redakcję Marka.
5. Wersety o okolicy Jordanu (περίχωρος τοῦ Ἰορδάνου) oraz rzadkie słownictwo, takie jak ὑποδείκνυμι czy ῥῆμα, są silnie związane ze stylem Łukasza i Dziejów, a nie Marka, i pojawiają się zarówno w Łk (powszechnie), jak i w Mt (incydentalnie) – co oznacza, że Mateusz zapożycza je z wersji Łukasza lub z redakcji proto-Łk.
6. Logia o sądzie, ogniu, klepisku i spichlerzach, typowe dla Mateusza (źródło M), zostają uzupełnione o styl redakcyjny charakterystyczny dla Łukasza, co świadczy o redakcyjnej obróbce judeochrześcijańskich treści przez szkołę łukaszową.
7. Zbieżne formy gramatyczne (βαπτισθῆναι ὑπ᾿ αὐτοῦ) i kompozycja sceny kuszenia (z licznymi lukano-pawłowymi kotwicami stylistycznymi) dodatkowo wzmacniają hipotezę, że materiał wspólny Mt–Łk nie pochodzi z Marka ani z hipotetycznego Q, lecz z jednolitej wersji ewangelii bliskiej Łukaszowi, którą Mateusz zaadaptował pod własne potrzeby.
Perykopy o Janie Chrzcicielu obalają kluczowe założenie Hipotezy Dwóch Źródeł, czyli niezależność redakcyjną Mateusza i Łukasza. Ich ścisła zgodność przeciwko Markowi w zakresie układu, słownictwa i stylu świadczy o tym, że jeden z nich (najprawdopodobniej Mateusz) znał i korzystał z redakcji Łukasza (lub proto-Łukasza?).
To właśnie redakcja lukano-pawłowa może być najstarszym spójnym szkicem działalności Jana i początku Ewangelii, z którego Marek dokonał skrótu i uproszczenia, a Mateusz reinterpretacji.
Przyjmując założenie o niezależności redakcyjnej Mateusza i Łukasza – zgodnie z klasyczną Hipotezą Dwóch Źródeł – trudno uznać za prawdopodobne, że obaj ewangeliści całkowicie niezależnie od siebie podejmowaliby liczne i szczegółowe decyzje redakcyjne o identycznym charakterze, dotyczące zarówno kolejności perykop, jak i użycia rzadkiego słownictwa, kompozycji cytatów biblijnych, a nawet form gramatycznych.
Tego rodzaju ścisła zgodność wskazuje raczej na wspólne źródło narracyjne lub zależność jednego autora od drugiego, niż na przypadkową zbieżność wynikającą z niezależnej pracy na materiale Markowym i Q.
