Nowe spojrzenie na styl i redakcję Corpus Paulinum
Współczesne badania nad listami Pawłowymi wciąż w dużej mierze opierają się na XIX-wiecznym podziale na listy autentyczne i nieautentyczne, przy czym za autentyczne uznaje się siedem pism (Rz, 1–2 Kor, Ga, Flp, 1 Tes, Flm), a za późniejsze – m.in. listy pasterskie (1–2 Tm, Tt). Tego typu klasyfikacja, choć użyteczna na etapie rozwoju krytyki literackiej, coraz częściej okazuje się niewystarczająca wobec postępów w analizie lingwistycznej, semantycznej i redakcyjnej tekstów Nowego Testamentu.
List do Filipian uznawany jest niemal jednogłośnie za należący do wąskiego grona pism „autentycznych”, czyli listów Pawła, których autorstwo nie budzi zasadniczych wątpliwości. Nie brak jednak również głosów podważających takie stanowisko. Niektórzy badacze, reprezentujący podejście bardziej radykalne (np. Hermann Detering, Robert M. Price czy Thomas L. Brodie), kwestionują nie tylko autentyczność poszczególnych listów, ale wręcz historyczność samej postaci Pawła z Tarsu. Z tej perspektywy cały korpus listów Pawłowych — w tym również Filipian — może być rozumiany jako efekt wtórnej redakcji i literackiej konstrukcji w ramach szerszego procesu kształtowania się kanonu Nowego Testamentu.
Celem niniejszego artykułu jest wskazanie, że List do Filipian, powszechnie uznawany za autentyczny, wykazuje znaczące zbieżności leksykalne czy tematyczne z tak zwanymi listami pasterskimi, a także z tekstami powszechnie kojarzonymi z tradycją „Łukaszowo-Pawłową”, takimi jak Ewangelia Łukasza, Dzieje Apostolskie oraz – w nieoczywisty sposób – List do Hebrajczyków.
Geneza analizy: perykopa o epileptyku
Impulsem do niniejszej analizy była pozornie marginalna obserwacja językowa w trakcie badania perykopy o epileptyku (Mt 17:14-18, Mk 9:14-27, Łk 9:37-43a), interpretowanej w świetle słownictwa i motywów znanych z pism Józefa Flawiusza – w szczególności motywu „choroby” zapowiadającej śmierć Katullusa.
Wersje Mateusza i Łukasza zawierają w tej opowieści szereg wariantów nieobecnych w wersji Marka, co samo w sobie stawia pod znakiem zapytania klasyczne założenia hipotezy dwóch źródeł, według których Mateusz i Łukasz redagowali swoje utwory w pełni niezależnie od siebie. Dla przykładu wypowiedź Jezusa: „O pokolenie bez wiary i przewrotne!” nie występuje w ogóle w relacji Marka.
Postawiono zatem pytanie: czy zwrot ten wpisuje się w charakterystyczny profil leksykalny jednego z ewangelistów? Analiza występowania czasownika διαστρέφω („być przewrotnym, wypaczać”) wykazała, że poza Mt 17:17 termin ten pojawia się wyłącznie w Łk 9:41 – διεστραμμένη, 23:2 – διαστρέφοντα, Dz 13:8, 10, 20:30 oraz – ku zaskoczeniu – w Flp 2:15. Nie występuje więc ani razu w materiale własnym Mateusza, za to wielokrotnie w pismach Łukasza.
To ostatnie wystąpienie w wersji do Filipian, zawierające zwrot „γενεᾶς σκολιᾶς καὶ διεστραμμένης” („pokolenia przewrotnego i spaczonego”), okazało się synonimiczne i częściowo identyczne w strukturze i przesłaniu z wypowiedzią ewangeliczną. Autor listu zastępuje jedynie zwrot „bez wiary” słowem σκολιᾶς „pokrzywione”:
Łk 9:41: pokolenie bez wiary i przewrotne
γενεὰ ἄπιστος καὶ διεστραμμένη
Flp 2:15 pokolenie skrzywione i przewrotne
γενεᾶς σκολιᾶς καὶ διεστραμμένης
Powiązanie to może być jednak przypadkowe, bo zwrot „γενεὰ σκολιὰ καὶ διεστραμμένη” pochodzi wprost z Septuaginty, Pieśń Mojżesza, Pwt 32:5. Obydwaj autorzy – wersji Łk oraz Flp – obracają się więc w kręgu słownictwa LXX, o czym też świadczy wykorzystanie słowa σκολιός w Łk 3:5 oraz Dz 2:40, gdzie mamy trzecie nawiązanie do słów Mojżesza: γενεᾶς τῆς σκολιᾶς.
Dalsze analizy Filipian
Niezależnie od źródła pochodzenia nawet pobieżne spojrzenie na dalsze wersety ukazuje nam słownictwo zbieżne z Łukaszem i listami pasterskimi.
Już w kolejnym wersecie Flp 2:16 pojawia się czasownik militarny ἐπέχω (epechō) – „trzymać coś mocno”: okupować, władać jakimś terytorium, utrzymywać, atakować, dominować, ale też: „obserwować, oferować”
ἐπέχω – Łk 14:7, Dz 3:5, 19:22, Flp 2:16, 1 Tm 4:16
Flp 2:16: trzymając się mocno Słowa Życia
1 Tm 4:16: trzymajcie się mocno sami siebie oraz nauki
tu: w obydwu przypadkach w kontekście trzymania się mocno nauki.
Dwa wersety dalej, w Flp 2:17, pojawia się kolejny unikalny czasownik σπένδω (spendō), występujący poza tym jednym miejscem tylko w 2 Tm 4:6, powielając elementy ofiary i wylewania się płynów:
Flp 2:17: „A choćbym nawet miał być wylany jak ofiara z płynu (σπένδομαι) na ofiarę (θυσίᾳ) i posługę (λειτουργίᾳ) waszej wiary…”
Posługa – liturgia (λειτουργία) – występuje też w Łk 1:23 oraz 2 Kor 9:12 i Hbr 8:6, 9:21.
2 Tm 4:6: „Albowiem ja już jestem wylewany jak ofiara z płynu (σπένδομαι), a czas mojego odejścia (ἀνάλυσις) już nadszedł.”
Poza czasownikiem σπένδω 2 Tm zawiera ciekawy rzeczownik ἀνάλυσις – rozwiązanie, rozpuszczenie, występujące w filozofii i nauce (analiza poprzez redukcję) ale też w astronomii: odejście, retrogresja. Metaforycznie: rozwiązanie służby, życia – śmierć, odejście, rozkład.
W 2 Tm apostoł jest nie tylko „wylewany”. Dosłownie „czas jego rozpuszczenia” jeszcze nie nadszedł! Ta gra słów jest pomijana w polskich przekładach gdzie mowa jest o np. „chwili rozłąki” a nie „czasie rozpuszczenia”.
ἀνάλυσις stanowi jeden z unikalny rzeczowników 2 Tm (tzw. hapax legomenon), ale wystarczy zbadać wersje pochodne np. występowanie w formie czasownikowej by odkryć, że ἀναλύω (analuō) „odejść, rozpuścić się, uwolnić, rozwiązać, umrzeć” występuje w dwóch kolejnych miejscach: Łk 12:36 (motyw oblubieńca odchodzącego z uczty weselnej) oraz… Flp 1:23 gdzie termin ten użyty jest w identycznym kontekście jak w 2 Tm: moim pragnieniem jest odejście – rozpuszczenie się (ἀναλῦσαι) w Chrystusie, gdyż dla apostoła śmierć jest „zyskiem”, a zysk ten określony jest kolejnym rzadkim słowem: κέρδος, które pojawia się, poza Flp, jedynie w kolejnym liście pasterskim: Tytusa 1:11.
Spójrzmy jeszcze na inne słowa z Listu do Filipian.
ἐπίσκοπος (episkopos) – nadzorca, biskup, termin ten „zarezerwowany” dla listów pasterskich (tylko 5x w NT) pojawia się już… w pierwszym wersecie Listu do Filipian: do wszystkich świętych z Filippi oraz biskupów i diakonów. Termin ten znajdujemy również w Dz 20:28, 1 Tm 3:2, Tt 1:7, 1 P 2:25.
προκοπή (prokopē) – kolejny rzadki rzeczownik oznaczający „postęp, sukces, awans, zysk”, występujący tylko 3x w NT:
Flp 1:12, 1:25 i 1 Tm 4:15
Wspominany wcześniej κέρδος (kerdos) – „zysk” tylko 3 x w NT: Flp 1:21, 3:7, Tt 1:11.
W Flp 3:8 pojawia się najbardziej kontrowersyjne słowo NT, po raz kolejny w kontekście ekonomicznym, σκύβαλον (skubalon) – odpady, gnój, ekskrementy: „poniosłem stratę i wszystko uznałem za skubalon, by zyskać Chrystusa”.
To jedno z najintensywniejszych miejsc w Listach Pawłowych, gdzie użyta jest terminologia ekonomiczna (ζημία – strata / κέρδος – zysk / σκύβαλον – odpad). σκύβαλον uznawany jest przez niektórych za wyraz obsceniczny, ale pojawia się też w raportach greckich jako np. „odpady” po ścięciu zboża.
W Flp 4:17 podobnie: τὸν πλεονάζοντα εἰς λόγον ὑμῶν – powiększyć wasz rachunek, zapis.
W liście do Filipian obecne jest też słownictwo sportowe:
συναθλέω (sunathleō) – współzawodniczyć, tylko w Flp 1:27 oraz 4:3 (dis legomena)
ale: ἀθλέω (athleō) – zawodniczyć, brać udział w zawodach atletycznych w 2 Tm 2:5,
ponadto ἄθλησις (athlēsis) – walka, zmagania atletów, w Hbr 10:32.
(agōn) walka, zmagania zawodników, atletów, również miejsce zawodów sportowych w:
Flp 1:30, Kol 2:1, 1 Tes 2:2, 1 Tm 6:12, 2 Tm 4:7, Hbr 12:1
Podobnie w wersecie Flp 3:13-14 „zapominając o tym, co za mną, a wyciągając się ku temu, co przede mną, zdążam ku mecie po nagrodę…”
Analiza stylometryczna
Analiza częstotliwości tzw. hapax legomena (słów unikalnych lub występujących w jednym kontekście) jest często przywoływana na wyróżnienie listów pasterskich, które mają wyższy odsetek słów rzadkich. Tymczasem List do Filipian również cechuje się wyższym odsetkiem słownictwa rzadkiego niż inne pisma zaliczane do korpusu „autentycznego”, co zbliża go formalnie do listów pasterskich. O ile właściwe listy Pawłowe mają od 1,16 do 1,49% słów występujących jednokrotnie Hbr – 2,54 a listy pasterskie od 3 do 4,28, tak Flp ma wskaźnik 2,21 co zbliża go do listu do Hebrajczyków. Flp posiada najwyższy odsetek terminów rzadkich z listów „Pawłowych”.
W świetle powyższych danych konieczne staje się ponowne przemyślenie kategorii „autentyczności” oraz przyjętych założeń dotyczących redakcji pism nowotestamentowych. List do Filipian posiada najwyższy odsetek terminów rzadkich, nawiązania do terminów liturgicznych, w tym do episkopów – biskupów, wspólne pola semantyczne – sportowe, ekonomiczne – z listami pasterskimi, szereg wspólnych terminów oraz wspólną symbolikę „wylewania się” jako „ofiara z płynu” oraz śmierci – „rozpuszczania” w Chrystusie – σπένδομαι i ἀναλύω.
Te paralele nie tylko zacierają granicę między rzekomo autentycznymi a nieautentycznymi listami, ale też wskazują na możliwość istnienia jednolitego środowiska redakcyjnego, w którym tradycja Pawłowa została świadomie przekształcona i zharmonizowana z teologią Kościoła końca I wieku lub początku II.
List do Filipian, zamiast być punktem wyjścia dla analizy autentyczności, może okazać się kluczem do zrozumienia mechanizmów redakcji i transmisji całego Corpus Paulinum.
