HEBRAJSKIE TŁO EWANGELII cz. 12
Prof. Marcin Majewski w swoim ostatnim materiale wideo, opublikowanym na kanale YouTube, poruszył wyjątkowo ciekawy temat, dotyczący jakości polskich przekładów biblijnych, szczególną uwagę poświęcając różnicom pomiędzy tłumaczeniami dosłownymi a niedosłownymi. Te ostatnie oddają myśl i sens oryginału a nie jego literę, co widocznie jest przede wszystkim w bogatej idiomatyce hebrajskiej, obecnej w księgach Starego Testamentu.
Wierność formalna i trzymanie się treści w jej dosłowności sprawia, że tekst idiomatyczny staje się dla czytelnika kompletnie nieczytelny. Jest to o tyle ważne, gdyż podobne błędy dosłowności przekładu odnajdujemy w greckim tekście Nowego Testamentu, co zostanie wykazane w dalszej części poniższego artykułu.
WYCHODZIĆ I WCHODZIĆ
Przejdźmy najpierw do kluczowego idiomu, który pojawił się przy analizie prof. Majewskiego. Werset 2 Krn 1,10 w przekładzie Biblii Gdańskiej zawiera konstrukcję hebrajską yāṣāʾ û-ḇāʾ (czyt. jatsa uwa): „wychodzić i wchodzić” oddaną dosłownie: „…abym wychodził i wchodził przed tym ludem”.
Podobny przekład znajdziemy w przekładach starożytnych: w Septuagincie: καὶ ἐξελεύσομαι ἐνώπιον τοῦ λαοῦ τούτου καὶ εἰσελεύσομαι – „abym wychodził przed tym ludem i wchodził” czy w Wulgacie, która również zachowuje dosłowną konstrukcję hebrajską: egrediar (wychodzić) + ingrediar (wchodzić): ut egrediar coram populo tuo et ingrediar.
Tak oddany tekst jest niejasny, nieczytelny a wręcz zahacza o komizm. Ktoś „wychodzi i wchodzi”. Tymczasem we wskazanym wyżej idiomie chodzi nomen omen o coś zupełnie innego. Nie tyle o ruch fizyczny, ile pełnienie funkcji przywódczej i to przeważnie w kontekście militarnym: wyruszanie do boju. Ktoś kto wyrusza do boju i wraca zwycięsko jest dobrym przywódcą.
Współczesne wersje translacyjne (w odróżnieniu od BG i starszych tradycji) próbują już oddawać sens tego idiomu. Kilka przykładów:
Biblia Warszawska: abym mógł „godnie występować” przed tym ludem, Tysiąclecia: abym mógł „występować” wobec tego ludu, Warszawsko-Praska: abym umiał „kierować” Twoim ludem, Pierwszego Kościoła: żebym tym ludem umiał „kierować”, Poznańska: bym umiał „rządzić jako władca”, Paulistów: abym umiał „przewodzić” temu ludowi, Nowego Świata: żebym umiał „prowadzić” ten lud. Przekład literacki EIB jest tutaj nieco mniej składny stylistycznie: chciałbym umieć „prowadzić sprawy” tego ludu, przy czym w edycji dosłownej zachowano znaczenie literalne: chciałbym przed tym ludem umieć „wychodzić i wchodzić”, z przypisem wyjaśniającym znaczenie idiomu.
Powtórzmy. W języku hebrajskim idiom yāṣāʾ û-ḇā nie oznacza wychodzenia na spacer, chodzenia tam i z powrotem, ale pełnienie funkcji przywódcy wojskowego lub politycznego, prowadzenie ludu na wojnę, przewodzenie np. w codziennych sprawach administracyjnych, utrzymywanie bezpieczeństwa wspólnoty. Wychodzenie do boju i zwycięski powrót, przewodzenie wspólnocie, bycie dowódcą powracającym z pola bitwy. Biblia Poznańska oddaje to dynamicznie i w pełni: bym umiał rządzić jako władca!
KSIĘGA SAMUELA
Przyjrzyjmy się innym wersetom z tym idiomem. 1 Sm 18,16 Biblia Pierwszego Kościoła oddaje jako: „brał udział w wyprawach, stojąc na czele ludu”. Przekład Nowego Świata: „bo dowodził nimi podczas wypraw wojennych”. Tysiąclecia idzie krok wstecz i zachowuje tutaj literalną strukturę hebrajską: „wyprawiał się bowiem i powracał na ich oczach”.
Ciekawy jest również werset 1 Sm 29,6, który brzmi dosłownie: „Życie Jahwe, że uczciwy jesteś i dobre w moich oczach jest twoje wychodzenie i przychodzenie ze mną w obozie wojennym”, co można oddać jako: „Na życie Jahwe! Jesteś prawy i z radością zobaczyłbym jak stajesz ze mną do boju z całym naszym wojskiem!”.
Tysiąclecia tym razem oddaje tu poprawnie kontekst militarny: „Na życie Pana: jesteś uczciwy i byłbym rad, gdybyś występował i zbrojnie wyruszył ze mną w pole”, zachowując jednak składnię hebrajską i podwojenie czasowników: „występował i wyruszył”. Świetnie ten werset oddaje natomiast (po raz kolejny) Biblia Pierwszego Kościoła: „Na życie Pana! W moich oczach ty jesteś uczciwy i godny zaufania. Tak samo jak wszystkie twoje działania wojenne przy mnie”.
Literacki EIB tłumaczy ten idiom w Samuelu identycznie jak BPK: „stawał na czele wypraw”, a w 1 Sm 29,6 dokonuje wręcz parafrazy, używając takich zwrotów jak „wyruszyłeś wraz ze mną…” i „od dnia gdy przeszedłeś na moją stronę”, czego już nie znajdziemy w tekście źródłowym. PNŚ ponownie ma bardzo dobre, wręcz wzorowe oddanie idiomu: „Jesteś uczciwy i chciałbym, żebyś wyruszył do walki razem z moim wojskiem”
Septuaginta idiom ten zawsze oddaje literalnie: καὶ ἡ ἔξοδός σοῦ καὶ ἡ εἴσοδός σου μετ’ ἐμοῦ ἐν τῇ παρεμβολῇ – „i twoje wyjście i przyjście twoje ze mną w barakach”.
Powtórzmy: działania wojenne a nie „wychodzenie i przychodzenie”.
Inne wersety, w których znajdziemy ten semicki idiom „wychodzić i wchodzić” (hebr. yāṣāʾ û-ḇāʾ, gr. εἰσέρχεσθαι καὶ ἐξέρχεσθαι) to Lb 27:15-17, Pwt 31:2, Joz 14:11, 1 Krl 3:7, 2 Krl 11:8, Ps 121:8, a w Starym Testamencie praktycznie zawsze występuje w kontekście militarno-przywódczym. Opisuje on zdolność i obowiązek przewodzenia ludowi, zarówno w działaniach wojennych, jak i w codziennym sprawowaniu władzy.
Również w Pwt 31:2 czy 1 Krl 3:7 idiom ten nie odnosi się do sprawności fizycznej, lecz do możliwości pełnienia roli przywódczej. Dalsze wersety Pwt 31:2 wskazują na prowadzone działania wojenne. Mojżesz: nie jestem w stanie ruszyć do boju. Jahwe: w takim razie to ja wytępię ludy Kanaanu przed tobą. W przypadku Ps 121:8, który często bywa interpretowany uniwersalnie i egzystencjalnie, sformułowanie „wyjście i wejście” niesie ze sobą echo ochrony nad królem / wodzem, co zdradzają wcześniejsze słowa: „strażnik twój nie zaśnie”.
DZIEJE APOSTOLSKIE
Przejdźmy jednak do rzeczy najciekawszej i clou tego artykułu. Możemy zauważyć, że ten sam hebrajski idiom, występujący wielokrotnie na kartach Starego Testamentu i analizowany wyżej w Księdze Kronik i Samuela, pojawia się, choć incydentalnie, również w Nowym Testamencie. Dokładniej: w Dz 1,21 oraz Dz 9,28, gdzie grecki autor używa paralelnego zwrotu „εἰσῆλθεν καὶ ἐξῆλθεν” („wchodził i wychodził”), nawiązując wyraźnie do semickiej formy „wychodzić i wchodzić” w literalnym tłumaczeniu Septuaginty.
Dz 1,21 – Jezus jako lider
Tekst grecki: δει ούν των συνελθόντων ημίν ανδρών εν παντί χρόνω εν ω εισήλθε και εξήλθεν εφ΄ ημάς ο κύριος Ιησούς
Przekład dosłowny: Trzeba więc, spośród przyłączonych do nas mężów, w całym czasie, w którym <<wszedł i wyszedł nad nami>> Pan Jezus…
Sens: Trzeba więc, by spośród mężów, którzy do nas dołączyli w całym tym czasie, w którym Pan Jezus przewodził nam / był naszym przywódcą…
Faktyczne znaczenie tego zdania nie dotyczy „podróżowania tu i tam” z uczniami, ale kierowania nimi, bycia aktywnie obecnym – jako mistrz / przywódca / czy nawet król.
Dz 9,28 – Paweł jako lider
Tekst grecki: καὶ ἦν μετ᾽ αὐτῶν εἰσπορευόμενος καὶ ἐκπορευόμενος εἰς Ἰερουσαλήμ, παρρησιαζόμενος ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ κυρίου,
Przekład dosłowny: I był <<z nimi wchodzącym i wychodzącym>> do Jeruzalem, przemawiającym bez obaw w imię Pana.
Sens: I współdziałał z nimi (toczył wspólną walkę) w Jeruzalem, przemawiając z odwagą w imię Pana.
W przypadku NT polskie przekłady tłumaczą niemal zawsze powyższe zwroty na wspólne przebywanie, czasami jednak dodając przypisy i odnośniki do Księgi Samuela.
EIB: „przebywał z nami”, następnie „w ten sposób znalazł się w ich kręgu, poruszał się swobodnie po Jerozolimie…”
BPK: „chodził z nami”, „przebywał z nimi”
PNŚ: „gdy wśród nas działał Pan Jezus” i „swobodnie poruszał się po Jerozolimie”
Zauważmy jednak, że w Dz 1,21 występuje konstrukcja „εφ΄ ημάς – nad nami / na was” a nie „μεθ᾽ ἡμῶν – z nami”, tak jak w Dz 9,28 gdzie jest ἦν μετ᾽ αὐτῶν – „był z nimi”. Jezus nie mógł „przebywać Z uczniami” ponieważ tekst wyraźnie wskazuje jego działanie władcze: NAD NAMI.
Por. też Łk 19,14: βασιλεῦσαι ἐφ᾿ ἡμᾶς – królował nad nami vs Łk 9:49 ὅτι οὐκ ἀκολουθεῖ μεθ᾿ ἡμῶν – gdyż nie podąża z nami, Łk 24:29 μεῖνον μεθ᾿ ἡμῶν – pozostań z nami, Łk 7:6 ἐπορεύετο σὺν αὐτοῖς – ruszył z nimi, Łk 24:15 Ἰησοῦς ἐγγίσας συνεπορεύετο αὐτοῖς – Jezus przybliżywszy się, szedł [razem] z nimi. Łukasz jeśli opisuje poruszanie się z kimś, nie używa zwrotu „NAD kimś”.
Dzieje w wersji Łukasza to też wyraźna parafraza Samuela: w obu miejscach jest podkreślona akceptacja Dawida / Pawła i wspólne z nim działanie. Sam język „wojenny” nie jest niczym niespotykanym. Jest wręcz wyróżnikiem stylistycznym redakcji Łukaszowo-Pawłowej.
To prowadzi do ważnych pytań: czy mamy tu do czynienia z nieporadnością translatorską już po stronie autorów Nowego Testamentu, którzy tworzą hebrajskie kalki językowe? Czy może jest to świadoma septuagintyzacja – stylizacja języka na biblijny grecki, charakterystyczna dla Żydów diaspory? A może mamy do czynienia z semickim myśleniem przeniesionym do greckiego tekstu – naturalną konsekwencją, że autor Dziejów (tradycyjnie Łukasz) był zakorzeniony w hebrajskiej tradycji literackiej?
W każdym razie, tekst Dziejów w tych dwóch przykładach zdradza hebrajskie tło językowe i semicką myśl, która ginie w przekładzie, nie tylko Starego Testamentu, ale jak widać również w Nowym Testamencie. Widzimy tu nakładające się na siebie kolejne warstwy: hebrajską strukturę myślową, grecki tekst a na końcu współczesne tłumaczenie (np. polskie), nadające jeszcze inne znaczenie.
