Jednym z błędów występujących na etapie przekładu, jak i późniejszej redakcji tekstu, są błędy metatranslacyjne. Są to uchybienia dotyczące samego procesu przekładu lub redakcji tekstu, braku właściwej korekty tekstu, pomyłki w nazwiskach, datach, danych liczbowych. Mogą wynikać zarówno z niedokładnej pracy tłumacza / kopisty / korektora / redaktora, a więc każdej osoby pracującej nad danym tekstem, jak i z ich braku wiedzy, co skutkuje przeoczeniem wadliwych treści.
W przypadku ewangelii błędy na poziomie meta zdarzają się często na poziomie kopiowania tekstu, gdzie kopiści mylą terminy, opuszczają całe wersety na skutek podobieństwa treści.
Przykładem może być pominięcie przy przepisywaniu całego wersetu Mt 12:47 kończącego się słówkiem λαλῆσαι – mówić, tak samo jak werset 12:46 λαλῆσαι – mówić. Jest to tzw. błąd homoioteleuton z gr. „podobieństwa zakończeń”, przy czym termin ten oznacza również figury retoryczne, gdzie autor celowo kończy dane zdania w identyczny sposób. Przy przepisywaniu takiego tekstu może prowadzić to do pomyłek.
DYNASTIA HERODA
Przyjrzyjmy się teraz osobom o imieniu „Herod”. W ewangeliach i Dziejach apostolskich występują trzy postacie o tym imieniu, a w zasadzie nawet pięć, z czego dwie pozostałe figurują tylko pod swoim przydomkiem:
– Herod Wielki
– jego synowie: Herod Archelaos oraz Herod Antypas
– Herod Agryppa, Agryppa Wielki (wł. Marek Juliusz Agryppa), wnuk Heroda Wielkiego
– Herod Agryppa II (również o imieniu Marek Juliusz Agryppa), syn Agryppy I.
Herod Agryppa był synem Arystobula i w tym momencie można dodać małą dygresję. Ewangelista Mateusz oskarża Heroda o „rzeź niewiniątek”, tymczasem zbrodnią Heroda było zabicie własnych synów: Aleksandra i właśnie Arystobula, których oskarżono o spiskowanie przeciwko ojcu. Herod nakazał zgładzenie również swojego pierworodnego: Antypatrosa. Władzę po ojcu objęło młodsze o 10 lat rodzeństwo: Archelaos i drugi Antypas. Cezar August miał rzec, że „lepiej być świnią Heroda niż jego synem”. Świnie miały większe szanse na przeżycie.
W każdym razie ewangelie zarówno Heroda Wielkiego jak i Heroda Antypasa nazywają „królem Herodem”, gdzie ten drugi nim nie był, był tylko tetrarchą Galilei. Łukasz w Dziejach Agryppę też nazywa „królem Herodem” – Ἡρῴδης ὁ βασιλεὺς . Mamy więc w relacji nowotestamentowej trzech królów Herodów bez jakiejkolwiek wzmianki typu „syn / wnuk Heroda Wielkiego” lub wskazanego przydomka.
Zarówno Łukasz jak i Mateusz rozpoczynają narrację dotyczącą narodzin Jana / Jezusa w identyczny sposób: ἐν ταῖς ἡμέραις Ἡρῴδου βασιλέως „w dniach króla Heroda…”. Ta wzmianka o „królu Herodzie” mogła doprowadzić do błędu na poziomie metaredakcji u Marka, który myląc Herodów pisze dalej o „królu Herodzie” zamiast o „tetrarsze”, jednak Łk i Mt dalej wspominają już prawidłowo o tetrarsze.
ANTYPATER
Do czego jednak zmierzam? Do wyjątkowo ciekawego wersetu Mateusza 2,22: „Usłyszawszy zaś, że Archelaos króluje Judei, w miejsce ojca swojego, Heroda, wystraszył się tam odejść”.
Dlaczego werset ten jest ciekawy? Ponieważ „w miejsce ojca swego” po grecku brzmi: ἀντὶ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ, co stanowi imię Heroda Antypatra (ἀντὶ + πατρὸς). Herod Antypas / Antypater to inaczej: „Taki jak ojciec”, „W miejsce ojca”. Jest to imię oznaczające w grece nie, jak by się na pierwszy rzut oka wydawało, przeciwnika i antagonistę (anty-ojciec) tylko następcę (tronu).
Możliwe więc, że w wersecie Mt 2:22 mamy do czynienia z grą słowną. Redaktor ewangelii w jednym wersecie wspomina o Archelaosie, używając do tego przydomka Antypatra. Archelaos „w miejsce ojca / tak jak ojciec” rządził Judeą.
Zwrot ἀντὶ τοῦ πατρὸς pojawia się tylko w tym jednym miejscu. Autorzy ewangelii nigdzie nie używają przydomków władców, poza Archelaosem, którego z kolei nie nazywają Herodem.
AGRYPPA
W Dziejach sytuacja jest odrobinę inna. W pierwszej części narracyjnej występuje wspominany już Herod Agryppa, który nazywany jest (ponownie) „królem Herodem” (por. Dz 12:1, 6, 11, 19, 20, 21), a w drugiej, związanej z podróżami Pawła, Herod Agryppa II, nazywany z kolei „królem Agryppą” (por. Dz 25:13, 22, 23, 24, 26, 26:1, 2, 19, 27, 28, 32). Król Agryppa wspólnie z prokuratorem Festusem dokonują sądu nad Pawłem, analogicznie do historii Jezusa w wersji Łukasza, gdzie u boku rządcy Piłata pojawia się Herod tetrarcha.
W przypadku Agryppy II mamy do czynienia z jeszcze jedną ciekawostką. Agryppa wraz ze swoją siostrą Berenike przybywa do Cezarei „po upływie kilku dni”. Łukasz używa tu nautycznego czasownika diaginomai, który pojawia się również przy podróży Pawła w wersecie 27:9 „po upływie / przeminięciu znacznego czasu gdy podróż stała się niebezpieczna…” Ten rzadki czasownik pojawia się jeszcze tylko w jednym miejscu, w wersecie… Mk 16:1 gdzie „po przeminięciu szabatu” kobiety udają się z zakupionymi wonnościami do grobu. Marek wielokrotnie stosuje słownictwo spójne z Dziejami, ale to już temat na osobny artykuł.
Podsumowując: błędem na poziomie meta redakcji jest nazywanie w ten sam sposób różnych osób, tu: trzy pokolenia władców herodiańskich nazywane są „królami Herodami”. Ewangeliści mylą też stanowisko Piłata, który nie był „prokuratorem”, tak jak Festus, tylko prefektem Judei.
