Ewangelia Łukasza rozpoczyna się w sposób wyjątkowy na tle pozostałych ewangelii synoptycznych. Autor, zwracając się do Teofila, konstruuje prolog przypominający w swym stylu klasyczną historiografię grecko-rzymską. W szczególności wprowadzenie to wykazuje uderzające podobieństwa do „Wojny Żydowskiej” Józefa Flawiusza (BJ 1.1-12), zarówno pod względem strukturalnym jak i leksykalnym. To świadome zastosowanie konwencji historycznej miało zapewne wzbudzić większe zaufanie ówczesnych czytelników, przyzwyczajonych do stylu ówczesnych pisarzy i nadać prowadzonej narracji większą wiarygodność historyczną.
Powiązania te znane są od dawna. W literaturze tematu przeważa jednak opinia, że wynikają wyłącznie z tożsamości gatunkowej *. Obydwaj piszą w podobny sposób, ponieważ opierają się na tym samym wzorcu, stosowanym we wszystkich dziełach historycznych od czasów Tukidydesa. Nie jest to jednak argument do końca prawdziwy. O ile Flawiusz wprost nawiązuje do Wojny Peloponeskiej już w pierwszych słowach swojego Prologu, pisząc o „wielkiej wojnie”, a następnie w podobny sposób wplata wątek „Hellenów i ludów barbarzyńskich”, puszczając niejako oko do wykształconego czytelnika, tak Łukasz nawiązuje w sposób bezpośredni już bezpośrednio do samego Flawiusza, co postaram się udowodnić poniżej.
Podejście krytyczne wskazuje, że oba prologi mają charakter formalny, wzorowany na greckiej historiografii (Tukidydes, Polibiusz, Dionizjusz z Halikarnasu). Zarówno Łukasz, jak i Józef Flawiusz przedstawiają swoje dzieła jako wynik starannego dochodzenia i badań nad przeszłością. Podobieństwa pomiędzy prologiem Ewangelii Łukasza a prologiem Wojny Żydowskiej Flawiusza mają jednak o wiele szerszy charakter: nie tylko literacki (nawiązanie do tradycji historiograficznej), ale też strukturalny (niemal identyczna kompozycja prologu) i leksykalny (podobieństwo kluczowych terminów).
Przytoczmy najpierw obydwa utwory, w przekładzie dosłownym i synoptycznym (te same wyrazy oddałem identycznie):
Łukasz 1:1 Biorąc pod uwagę, że faktycznie wielu powzięło zamiar [by] zredagować (uporządkować na nowo) [całościową] narrację co do w pełni dokonanych między nami wydarzeń, 1:2 jako przekazali nam ci, od początku naocznymi świadkami i pełniącymi służbę będący Słowu, 1:3 wydało się (uznałem) i mnie, [starannie] prześledziwszy z góry (od początku, lub: na nowo) wszystko dokładnie po kolei ci opisać, wielmożny Teofilu (gr. kochający Boga) 1:4 abyś poznał, co do których byłeś instruowany (dogłębnie pouczany), słów pewność (niezachwianie).
Flawiusz [1] Biorąc pod uwagę, że Żydów przeciwko Rzymianom wojna, która została zorganizowana (powstała) największą, nie tylko [z] tych za naszych [czasów], ale niemalże i [z tych] o których [ze] słuchu przyjęliśmy, czy to miast przeciwko miastom, czy to narodów [z] narodami ścierających się, ci, [którzy] wprawdzie nie byli obecni [przy] [tych] wydarzeniach, lecz ze słuchu zbierając nierzetelne i niespójne [całościowe] relacje [w sposób] sofistyczny zapisują; ci zaś będący przy [tym] czy to przez pochlebstwo wobec Rzymian, czy to z nienawiści wobec Żydów, kłamią [na temat] [tych] wydarzeń. Zawierają zaś w nich a to wprawdzie oskarżenia, a to pochwały [owe] pisma; zaś dokładności historycznej [nie ma] nigdzie; postanowiłem ja, tym pod Rzymian władzą, [w] Hellady języku przełożywszy – które górnym (tj. północnym) barbarzyńcom w ojczystym [języku] zestawiwszy (ułożywszy w spójną całość) wysłałem wcześniej – opowiedzieć; Jozef, Matiasza chłopiec, z Jerozolimy kapłan, sam także [przeciw] Rzymianom walczący na początku, a w późniejszych [wydarzeniach] będący obecnym z konieczności. (……) [12] To wszystko, obejmując w siedmiu księgach, i żadnej, tym, którzy znają te wydarzenia i byli świadkami wojny, nie dając podstawy czy to [do] krytyki, czy to oskarżeń; dla tych co miłują prawdę a nie dla przyjemności, spisałem. Uczynię więc to wyjaśnienie początkiem, które i streszczeniem uczyniłem.
Tekst grecki:
Łukasz 1:1 Ἐπειδήπερ πολλοὶ ἐπεχείρησαν ἀνατάξασθαι διήγησιν περὶ τῶν πεπληροφορημένων ἐν ἡμῖν πραγμάτων, 1:2 καθὼς παρέδοσαν ἡμῖν οἱ ἀπ᾿ ἀρχῆς αὐτόπται καὶ ὑπηρέται γενόμενοι τοῦ λόγου, 1:3 ἔδοξε καμοὶ παρηκολουθηκότι ἄνωθεν πᾶσιν ἀκριβῶς καθεξῆς σοι γράψαι, κράτιστε Θεόφιλε, 1:4 ἵνα ἐπιγνῷς περὶ ὧν κατηχήθης λόγων τὴν ἀσφάλειαν.
Flawiusz: Ἐπειδὴ τὸν Ἰουδαίων πρὸς Ῥωμαίους πόλεμον συστάνα μέγιστον οὐ μόνον τῶν καθ᾽ ἡμᾶς, σχεδὸν δὲ καὶ ὧν ἀκοῇ παρειλήφαμεν ἢ πόλεων πρὸς πόλεις ἢ ἐθνῶν ἔθνεσι συρραγέντων, οἱ μὲν οὐ παρατυχόντες τοῖς πράγμασιν, ἀλλ᾽ ἀκοῇ συλλέγοντες εἰκαῖα καὶ ἀσύμφωνα διηγήματα σοφιστικῶς ἀναγράφουσιν, οἱ παραγενόμενοι δὲ ἢ κολακείᾳ τῇ πρὸς Ῥωμαίους ἢ μίσει τῷ πρὸς Ἰουδαίους καταψεύδονται τῶν πραγμάτων, περιέχει δὲ αὐτοῖς ὅπου μὲν κατηγορίαν ὅπου δὲ ἐγκώμιον τὰ συγγράμματα, τὸ δ᾽ ἀκριβὲς τῆς ἱστορίας οὐδαμοῦ, προυθέμην ἐγὼ τοῖς κατὰ τὴν Ῥωμαίων ἡγεμονίαν Ἑλλάδι γλώσσῃ μεταβαλὼν ἃ τοῖς ἄνω βαρβάροις τῇ πατρίῳ συντάξας ἀνέπεμψα πρότερον ἀφηγήσασθαι Ἰώσηπος Ματθίου παῖς ἐξ Ἱεροσολύμων ἱερεύς, αὐτός τε Ῥωμαίους πολεμήσας τὰ πρῶτα καὶ τοῖς ὕστερον παρατυχὼν ἐξ ἀνάγκης: (……) [12] Ταῦτα πάντα περιλαβὼν ἐν ἑπτὰ βιβλίοις καὶ μηδεμίαν τοῖς ἐπισταμένοις τὰ πράγματα καὶ παρατυχοῦσι τῷ πολέμῳ καταλιπὼν ἢ μέμψεως ἀφορμὴν ἢ κατηγορίας, τοῖς γε τὴν ἀλήθειαν ἀγαπῶσιν, ἀλλὰ μὴ πρὸς ἡδονὴν ἀνέγραψα. ποιήσομαι δὲ ταύτην τῆς ἐξηγήσεως ἀρχήν, ἣν καὶ τῶν κεφαλαίων ἐποιησάμην.
Struktura obydwu utworów, mimo że tekst Flawiusza jest znacznie bardziej rozbudowany, a cały paragraf 1 to jedno, długie, wielokrotnie złożone zdanie, jest identyczny.
WPROWADZENIE
- Obydwaj zaczynają swoje prologi w identyczny sposób słowem Ἐπειδὴ przy czym Łukasz dodaje do niego partykułę wzmacniająca Ἐπειδή + περ. Termin te oznacza „ponieważ…, w związku z tym, że…, biorąc pod uwagę, że… Jako że…” i jest wręcz nietypowy dla greckiej historiografii. Występuje wyłącznie u Flawiusza i Łukasza. Wszyscy inni historycy rozpoczynają swe dzieła inaczej np. Tukidydes, Ateńczyk, spisał tę wojnę… Oto przedstawienie badań Herodota z Halikarnasu… Badanie historii… Chcąc napisać dzieło o rzymskiej starożytności…
- Obydwaj podążają dalej tym samym tokiem odnosząc się do „organizacji” wydarzeń (συστάνα) lub ich „redakcji, uporządkowania” (ἀνατάξασθαι) przy czym Flawiusz w kolejnej sekcji używa tego samego czasownika co Łukasz pisząc „zestawiwszy / ułożywszy w spójną całość” (συντάξας).
Łukasz używa czasownika ἀνα-τάσσω („uporządkować, zestawić, przeredagować”), Flawiusz συν-τάσσω („układać, organizować”) a wcześniej συν-ίστημι („ustanawiać, organizować”). Źródłowe τάσσω (tássō) oznacza „ustawiać, porządkować, wyznaczać”. Jest to czasownik o szerokim zastosowaniu, ale szczególnie ważny jest w kontekście militarno-administracyjnym (a przypomnijmy Józef był zarządcą militarnym i gospodarczym Galilei):
- ustawiać w szeregu, organizować wojsko (np. wyznaczyć żołnierzy na pozycje).
- porządkować, nadawać strukturę (np. układać tekst, organizować dane).
- wyznaczać kogoś na stanowisko, rozkazywać (np. przydzielić obowiązki urzędnikowi).
Przedrostek ἀνα- (w górę) u Łukasza oznacza „opracowanie czegoś na nowo, dokładne zredagowanie” i pojawia się ponownie w słowie ἄνωθεν – prześledziwszy wszystko „z góry, od początku, na nowo, dokładnie”. U Flawiusza dwukrotnie pojawia się przedrostek συν- („z, razem”) nadający nieco inne znaczenie: zorganizować razem, ułożyć w całość. Kontekst wojskowy obydwu tych terminów: ἀνατάσσω – przeorganizować wojsko, συντάσσω – skonsolidować, zebrać oddziały wojskowe. Łukasz podkreśla kontekst dokładności redakcji i opracowania ich na nowo. Podobnie Flawiusz odrzuca wcześniejsze relacje i podejmuje się „zebrania, redakcji” materiału.
Ciekawym przykładem użycia przedrostka ἀνα- jest czasownik ἀναβλέπω, który oznacza zarówno „spojrzeć w górę” (Mk 6,41) jak i „widzieć na nowo, ponownie, przejrzeć” (Łk 18,42-43) co prowadzi wielokrotnie do błędów w polskich przekładach, szczególnie w perykopie o ślepcu („spojrzał w górę” zamiast „odzyskał wzrok”).
- Obydwaj używają zbliżonych lub identycznych terminów na temat minionych zdarzeń.
Łukasz: διήγησιν (l.p.) – opowiadanie, narracja, uporządkowane sprawozdanie, termin ten ponownie pojawia się w nomenklaturze wojskowej. Flawiusz: διηγήματα (l.mn.) – opowieści, relacje, pojedyncze anegdoty, fragmenty różnych historii. W obydwu terminach przedrostek διη- wskazuje na rozwiniętą, szczegółową narrację lub rozbudowane opowieści, relacje.
Następnie obaj używają tego samego terminu na określenie opisywanych „faktów, wydarzeń”. Łukasz: πραγμάτων, Flawiusz: πράγμασιν, πραγμάτων, πράγματα.
- Obaj nawiązują do wydarzeń aktualnych, w obecnych czasach:
Flawiusz: καθ᾽ ἡμᾶς – za naszych czasów, dosłownie: wśród nas, wedle nas
Łukasz: ἐν ἡμῖν – między nami, kontynuowane przez καθὼς – jako, z tym samym przedrostkiem καθα-, który, poza określeniem kierunku w dół, ma również znaczenie wzmacniające, wykonanie czegoś w pełni; por. καταφιλέω („czule pocałować”), κατακλαίω („opłakiwać gorzko”), καταγράφω („zapisać dokładnie”). Ten przedrostek znajdziemy dalej w czasowniku κατηχέω (ciągłe, uporządkowane pouczanie).
- Obaj kończą pierwszą część prologu przyjęciem tej narracji:
Łukasz: jako przekazali nam (παρέδοσαν)
Flawiusz: o których [ze] słuchu przyjęliśmy (παρειλήφαμεν).
Podsumujmy pierwszą część:
Łukasz: Ἐπειδήπερ – ἀνατάξασθαι – ἐν ἡμῖν – πραγμάτων
Flawiusz: Ἐπειδὴ – συστάνα / συντάξας – καθ᾽ ἡμᾶς – πραγμάτων
RELACJE ŚWIADKÓW
Następnie obaj przechodzą do drugiej części, gdzie powołują się na relacje naocznych świadków:
Łukasz: ci, od początku naocznymi świadkami.
Flawiusz: ci, co nie byli obecni przy tych wydarzeniach… ci zaś będący przy tym…
W miejscu gdzie Łukasz ma γενόμενοι – będący, Flawiusz ma niemal identyczne słowo παρα-γενόμενοι – będący obok, przy tym. Flawiusz następnie jeszcze dwukrotnie powtórzy kontekst naocznych świadectw: sam na początku brał udział w tym konflikcie, ci co byli świadkami tej wojny…
OSOBISTE ZAPEWNIENIE
W trzeciej sekcji wypowiedzi obydwaj – ponownie w tym samym miejscu – odwołują się do samych siebie:
Łukasz: wydało się i mnie / uznałem i ja (ἔδοξε καμοὶ)… prześledziwszy
Flawiusz: postanowiłem ja (προυθέμην ἐγὼ)… przełożywszy i zestawiwszy
W tym miejscu dochodzimy do pozycji kluczowej, stanowiącej dowód na bezpośrednią adaptację tekstu Flawiusza przez Łukasza. O ile Józef w tym momencie odnosi się do tłumaczenia dla „górnych” (tj. północnych”) barbarzyńców, tak Łukasz pisze, że prześledził całość „z góry” (od początku, z góry na dół, dokładnie, lub: na nowo, ponownie).
Flawiusz: ἄνω – dosł. górnym, tu: północnym
Łukasz: ἄνωθεν – dosł. z góry, tu: dokładnie, od początku, na nowo.
To powiązanie wyrażeń ἔδοξε καμοὶ + ἄνω vs προυθέμην ἐγὼ + ἄνωθεν nie może być dziełem przypadku i wskazuje na bezpośrednie przeredagowanie i wykorzystanie tekstu Flawiusza.
Na tym przykładzie widzimy też, że jakakolwiek analiza porównawcza tych dwóch tekstów ma sens tylko na poziomie języka greckiego. W przekładzie wzajemne powiązania zostają utracone.
ZAKOŃCZENIE
Pójdźmy jednak dalej. Po przedstawieniu spisu treści Flawiusz zamyka swój prolog słowami, że „to wszystko” „spisał” dla osób „miłujących prawdę”. Łukasz kończy swój wstęp identycznie: „wszystko” „opisał” dla „Teofila”, czyli osoby „miłującej Boga”.
Flawiusz: πάντα + ἀλήθειαν ἀγαπῶσιν + ἀνέγραψα
Łukasz: πᾶσιν + γράψαι + Θεόφιλε
W tym miejscu Łukasz dodaje jeszcze kwestię dokładności – ἀκριβῶς, o której Flawiusz wspomina wcześniej: ἀκριβὲς τῆς ἱστορίας.
ἀσφάλεια (asfaleia) – bezpieczeństwo (wojskowe), pewność (duchowa), użyta na zakończenie przez Łukasza w 1:4 (podobnie w Dz 5:23 i Łukaszowym 1 Tes 5:3) występuje u Flawiusza aż 39 razy i 73 razy w Starożytnościach, w tym również w kontekście militarnym: zapewnienie bezpieczeństwa i karności wojska (BJ 3.5.3).
Różnice? Narracja Flawiusza jest znacznie bardziej rozbudowana. W każdej sekcji wstępu dodaje zestawienia: miasta lub narody, pochlebstwa lub nienawiść, krytyka lub oskarżenia. Łukasz pomija fragment na temat swojej osoby. Józef pisze kim jest z imienia i kim był. Łukasz pozostaje dla nas anonimowym redaktorem. Przy okazji jeszcze jedna uwaga: w miejscu gdzie Flawiusz pisze (na sam koniec) o „oskarżeniach” (kategoriach) Łukasz przywołuje pouczanie (katechezę): κατηγορίας = κατηχήθης.
Podsumowanie
Powiązania między prologiem Ewangelii Łukasza a wstępem do Wojny Żydowskiej Józefa Flawiusza są jednoznaczne i wielopoziomowe. Dotyczą nie tylko struktury logicznej, ale także wspólnego słownictwa i frazeologii, co sugeruje świadome zapożyczenie lub adaptację.
Obaj autorzy rozpoczynają swoje dzieła w podobny sposób, odwołując się do wcześniejszych prób spisania historii i uzasadniając własne podejście. Kluczowym elementem jest osobista decyzja o podjęciu pisania, wyrażona w niemal identycznej formule: „wydało się i mnie = postanowiłem ja”. Obaj autorzy podkreślają, że ich dzieło ma być poprawione i uporządkowane względem wcześniejszych relacji, co sugeruje, że Łukasz modeluje swój wstęp na Flawiuszu.
Zbieżności w kluczowych frazach wskazują na silny wpływ Flawiusza na Łukasza. Możemy zauważyć celowe przekształcenia słów, które zachowują sens, ale zmieniają styl i konotacje:
- Ἐπειδὴ -> Ἐπειδήπερ – uwydatnienie spójności logicznej prologu przez użycie bardziej wyszukanego wariantu z partykułą wzmacniającą u Łukasza.
- συντάξας (sporządziwszy) -> ἀνατάξασθαι (uporządkować) – Wskazanie na potrzebę uporządkowania wcześniejszych relacji, a nie tylko ich stworzenia.
- ἄνω (góra, z góry) -> ἄνωθεν (od początku, z góry) – rozwinięcie znaczenia geograficznego i kierunkowego: nie tylko „z góry” (północnych rejonów), ale także „od samego początku, od nowa” (por. Dz 26:5), co podkreśla metodyczność badań.
Dodatkowe powiązania w słownictwie sugerują, że Łukasz nie tylko inspirował się ogólną strukturą, ale także bezpośrednio adaptował konkretne frazy. Przykłady:
- Ταῦτα πάντα… ἀνέγραψα (Flawiusz) → πᾶσιν ἀκριβῶς… σοι γράψαι (Łukasz) → obie frazy wyrażają dokładność i porządkowanie wydarzeń.
- τοῖς γε τὴν ἀλήθειαν ἀγαπῶσιν (Flawiusz) → κράτιστε Θεόφιλε (Łukasz) → Możliwe nawiązanie do relacji między prawdziwą wiedzą i Prawdą a imieniem Teofilos („miłujący Boga”), co sugeruje teologiczne przesunięcie w stronę wiary.
Ergo: Łukasz nie tylko czerpie inspirację z Flawiusza, ale także wprowadza zmiany, które nadają jego narracji bardziej teologiczny charakter.
Wnioski końcowe
„Wojna Żydowska” (ok. 75–81 n.e.) oraz „Starożytności Żydowskie” (93/94 n.e.) były dostępne w obiegu, gdy powstawała Ewangelia Łukasza i Dzieje Apostolskie. Jeśli Łukasz znał Flawiusza i wzorował się na nim, oznaczałoby to, że jego Ewangelia powstała po 93/94 n.e., a nie w latach 80. n.e. a raczej po 99 roku biorąc pod uwagę czas potrzebny na dystrybucję danego dzieła.
Styl i struktura prologu Łukasza wydają się być świadomą adaptacją Flawiusza, co podważa tezę o jego niezależności literackiej.
Bezpośrednie podobieństwa między prologiem Łukasza a Flawiuszem wskazują na silny wpływ literacki, który wykracza poza przypadkowe zbieżności. Łukasz nie tylko przyjmuje strukturę logiczną Flawiusza, ale celowo adaptuje jego słownictwo, dostosowując je do własnej narracji teologicznej. Ewangelia Łukasza i Dzieje Apostolskie powstają w kontekście znajomości dzieł Flawiusza, co sugeruje, że ich autor mógł pisać po 93/94 n.e.
Ostateczna konkluzja: Można z dużym prawdopodobieństwem stwierdzić, że Łukasz znał dzieła Józefa Flawiusza i świadomie je adaptował, co ma ogromne znaczenie dla datowania Ewangelii i jej relacji do innych tekstów historycznych.
Przykłady adaptacji materiału ze Starożytności Żydowskich wskazałem w jednym z poprzednich artykułów.
Na koniec dodajmy jeszcze, że powyższa analiza to nie zakończenie badań nad Flawiuszem, ale ich początek.
Przypisy:
- Steve Mason w „Josephus and the New Testament” idzie nawet dalej, dowodząc, że Łukasz co prawda znał Flawiusza, ale tylko fragmenty jego dzieł. Stąd pomyłki np. w datowaniu spisu Kwiryniusza czy wystąpienia Teudasa.
