Dobre i złe oko
Kolosan 1:15 jako przykład tłumaczenia tendencyjnego

W dyskusji nad hebrajskim tłem językowym Ewangelii Mateusza jeden z czytelników przytoczył komentarz tłumacza biblijnego, Leszka Jańczuka: “Ewangelia Mateusza nie posiada cech przekładu, sprawia wrażenie jakby od razu została napisana po grecku. [Z drugiej strony] Septuaginta posiada zauważalne cechy przekładu. Brak w niej niektórych konstrukcji gramatycznych. Niektóre teksty hebrajskiego ST zachowały pewne cechy języka, z którego zostały czy to przełożone, czy też korzystały z tekstów pisanych w tym języku.”

Argumenty te powtarzane są wielokrotnie w stosunku do m.in. Ewangelii Mateusza czy Łukasza: napisane są piękną greką, nie sprawiają wrażenia przekładu, można odnieść wrażenie, że powstały z ręki osoby piszącej płynnie w języku greckim a nie hebrajskim, aramejskim czy w łacinie. Brakuje w niej cech językowych świadczących o tłumaczeniu lub o korzystaniu z tłumaczenia. Czy tak jest w istocie?

Po pierwsze, argument dotyczący samego stylu nie jest argumentem przesądzającym o czymkolwiek. Piękny językowo przekład wierszy Emily Dickinson autorstwa Stanisława Barańczaka czy Krystyny Lenkowskiej rzecz jasna nie świadczy o tym, że wiersze te powstały w języku polskim. Świadczyć może wyłącznie o kwalifikacjach tłumacza, który potrafi tekst źródłowy „ocalić w tłumaczeniu”. O tłumaczeniu może świadczyć np. to że jeden i ten sam tekst występuje w kilku całkowicie odmiennych, ale zbliżonych wersjach.

W przypadku ewangelii synoptycznych sytuacja jest nieco prostsza. Teksty te zdradzają inne tło językowe niż greckie.

(1) zachowanie dosłownego brzmienia idiomów hebrajskich np.:

  • Łk 1:51 okazał siłę w ramieniu swoim = dokonał walecznych czynów
  • Łk 1:69 i wzbudził róg = i poczuliśmy dumę z…
  • Łk 1:76 chodzić przed obliczem Pana = służyć Panu
  • Łk 1:78 poprzez wnętrzności (jelita) pełne miłosierdzia = poprzez serce pełne miłosierdzia
  • Łk 9:51 i miał oblicze stałe by… = i podjął decyzję by…
  • Mt 5:13 Wy jesteście solą ziemi = mądrością tego świata
  • Mt 6:22 jeśli oko twe bez skazy = jeśli jesteś szczodrym
  • Mt 6:25 Nie martwcie się o duszę (ψυχῇ) waszą, co zjecie albo co wypijecie = dosł. tłumaczenie hebrajskiego nefesz, dusza, człowiek, gardło = Nie martwcie się o brzuchy wasze, co zjecie albo co wypijecie
  • Mk 1:24 / Łk 4:34 co nam i tobie?! = hebr. idiom ma li walac = czego od nas chcesz, daj nam spokój
  • Łk 1:17, 1:66, 2:19, 2:35, 2:51 i inne: serce = umysł, myśl, głowa
  • Mt 5:18 czystego serca = o czystych myślach
  • Mk 3:5, 6:52, 8:17 o twardym sercu = bycie tępym, bezrozumnym, głupim, opornym

(2) użycie hebrajskich pleonazmów:

  • Mt 2:10 uradowali się radością
  • Mk 4:41, Łk 2:9 przestraszyli się strachem
  • Łk 8:5 pragnąłem pragnieniem
  • Łk 19:11 i przydając rzekł

(3) dosłowne tłumaczenie morfemów słowotwórczych syn- (ben) oraz mąż- (isz)

Podobnie jak w jęz. angielskim, seaman nie tłumaczymy podniośle jako „człowiek morza” tylko marynarz, podobnie hebr. syn buntu = buntownik

  • Mt 5:9, Łk 20:36 synowie Boga
  • Mt 4:45 synowie Ojca
  • Mt 8:12, Łk 13:38 synowie królestwa
  • Mt 23:15 syn Gehenny
  • Mt 13:38 synowie Złego
  • Mt 27:54 Boży Syn = Łk 23:47 człowiek sprawiedliwy
  • Łk 6:35 synowie Najwyższego
  • Łk 10:6 syn pokoju = Mt 10:31 godny
  • Łk 16:8, 20:34 synowie wieku (tego świata)
  • Łk 16:8 synowie światłości
  • Łk 20:36 synowie zmartwychwstania
  • Mt 9:15, Mk 2:19, Łk 5:34 synowie wesela = goście weselni
  • Mt 12:8, Mk 2:27-28, Łk 6:5 syn człowieczy = człowiek
  • Mk 3:28 synowie człowieczy = Mt 12:31 ludzie
  • Mt 13:45 człowiek kupiec
  • Mt 13:52, 21:33 człowiek właściciel domu
  • Mt 18:23, 22:2 człowiek król
  • Mt 27:33 człowiek Cyrenejczyk
  • Mt 12:41 Mężowie Niniwijczycy = mieszkańcy Niniwy
  • Łk 11:31 mężowie pokolenia tego = Mt 12:42 pokolenie to

(4) zasady tworzenia poezji

W języku greckim poetyka opiera się na określonym porządku i układzie sylab krótkich i długich w danym wersie, w języku hebrajskim przeciwnie, jednostką poetycką nie jest wers tylko strofa, która ma „regularną liczbę stychów połączonych harmonijnym paralelizmem”. Gdyby ewangeliczne poematy pisane byłyby w języku greckim, powinny przestrzegać zasad greckiej poezji, a tak nie jest. Benedictus, Magnificat, Ojcze Nasz, aforyzmy z Kazania na górze i inne, budowane są w oparciu o zasady i reguły poezji hebrajskiej. Przykładów są dziesiątki, np.:

Mt 5:29 I jeśli oko twe gorszy cię (tajszilja)
wyłup je i odrzuć od siebie (taszlijeha)

Mt 7:9 Albo czy jest wśród was (mikem)
człowiek, którego syn (lo ben)
poprosiłby o chleb (lekem)
i dostałby kamień (lo eben)?

też: Mt 1.21b …i nadasz mu imię Jezus (jeszua);
on bowiem wybawi (joszua) lud swój od grzechów jego”.

Co takie porównanie mówiło czytelnikowi greckiemu? Nic, było czytelne tylko dla osób znających semicką grę słów pomiędzy imieniem Jozue a czasownikiem wybawić.

(5) dla języka hebrajskiego typowe jest zaczynanie nowego akapitu od zwrotu wajjechi (“i stało się / i zdarzyło się, że…”) z okolicznikiem czasu lub bezokolicznikiem.

Taki sposób budowania zdań wygląda dziwnie zarówno w języku polskim jak i greckim. Takie semityzmy są typowe dla Ewangelii Łukasza, gdzie występują nagminnie, kilkadziesiąt razy.

Łk 4:36 I stało się (καὶ ἐγένετο…) zdumienie na wszystkich…
vs Mk 1:27 I zdumiewali się wszyscy…

Łk 3:21 Zdarzyło się zaś, [gdy był chrzczony] wszystek lud… (“Ἐγένετο δὲ ἐν τῷ βαπτισθῆναι…”)

Semickie tło językowe jest więc wyraźne, a o tym czy mieliśmy do czynienia z tłumaczeniem czy tylko z użyciem kalek językowych przesądzić mogą np. inne lub błędne tłumaczenia fragmentów paralelnych np. wspomniane wcześniej oczyścić odczytane jako jałmużna. W każdym razie kwestia powstania ewangelii jest bardziej skomplikowana niż tylko „przez Greków dla Greków”.

Bibliografia: dr Marcin Majewski Jak przekłady zmieniają sens Biblii s.109 -129