Czy modlitwa Ojcze Nasz została źle przetłumaczona?
Spór wokół właściwej lokalizacji przecinka w Łukasza 23:43 cz. II

Ilustracja: Hebrajska Ewangelia według Mateusza z XVIII wieku, Sothesby.

WERSJA PDF ARTYKUŁU (5-08-2019)

ostatnia aktualizacja: 5-08-2019

Hebrajski tekst Mateusza 28:19-20SzTb według manuskryptu przechowywanego w bibliotece Uniwersytetu w Lejdzie (Holandia) brzmi następująco:

19 Idźcie
20 i uczcie ich przestrzegać wszystkie słowa, które wam nakazałem, po czas niezmierzony.

Dla porównania, trzy inne średniowieczne hebrajskie wersje EM zawierają w tym wersecie wzmiankę o chrzcie „w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego” (BT):

Jak widzimy, wariant w MtSzTb zawiera najkrótszą ze znanych wersji tekstu Mt 28:19,20, co czyni go „wyjątkowym”.[1]

Jeśli chodzi o w. 19, nie zawiera polecenia wymarszu do wszystkich narodów z nauką Jezusa i nie ma w nim nakazu udzielania chrztu w czyimkolwiek imieniu. Wydaje się, że zawierał on jakąś dalszą treść, bo bez niej niejasna jest grupa kryjąca się za zaimkiem אותם („ich”) w w. 20 („uczcie ich przestrzegać wszystkie słowa, które wam nakazałem”). Najbliższy kontekst nie zawiera żadnej gramatycznej wskazówki, która byłaby pomocna w ustaleniu, czy zlecona przez Jezusa misja nauczania miała obejmować tylko Żydów czy też ludzi ze wszystkich narodów. Jeśli tak było, trudno dokładnie powiedzieć dlaczego pominął ją Szem-Tob lub któryś z żydowskich kopistów tej Ewangelii przed nim.

Co do wersetu 20, nie występują w nim słowa „oto ja jestem z wami przez wszystkie dni”. Według gr. Mt Jezus nakazał ewangelizować narody „aż do zakończenia doczesnej epoki (wieku)”, natomiast według MtSzTb kampania nauczania ma trwać „po czas niezmierzony”. Chociaż gr. Mt zawiera tu 3 słowa héos tes synteleías tou aionos, a w MtSzTb występują 2 ‘ad ‘olám, mogą one przekazywać ten sam lub podobny sens, przy czym wersja grecka wyraża jasno i precyzyjnie myśl o ustaniu pewnego dnia ogólnoświatowego dzieła ewangelizacji.

Mt 28:10-20 w dziele ’Ewen Bōḥan rabina Szem-Toba (Ms Heb. 28)

Istnieją podstawy by sądzić, że nietypowy wariant tekstu Mt 28:19SzTb mógł powstać przed soborem nicejskim z 325 roku! Otóż w okresie przed- i okołonicejskim można się spotkać z takimi cytatami Mt 28:19, które nie brzmią dokładnie tak samo jak we współczesnych przekładach Biblii, a nawet nie zawierają słów „chrzcząc ich w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego” (BT), natomiast od przełomu IV/V wieku brzmienie tekstu Mt 28:19 ma w zasadzie ustabilizowaną treść w manuskryptach, dlatego trudno wyobrazić sobie powstanie wariantu „Idźcie i uczcie ich przestrzegać wszystkie słowa, itd.” w MtSzTb od V wieku wzwyż.

prof. Frederick C. Conybeare

W 1901 roku Frederick C. Conybeare, brytyjski krytyk tekstu i prof. teologii na Oxford University, postulował, że obecny w kilku dziełach Euzebiusza z Cezarei cytat Mt 28:19, który zamiast potrójnego imienia zawiera wyrażenie „w imię moje”, pochodził z kodeksów przechowywanych w bibliotece w Cezarei. Pogląd ten podzielał później np. prof. David Flusser z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie.[2] Co ciekawe, Hieronim ok. 400 roku napisał o hebrajskiej Ewangelii Mateusza:

Tekst hebrajski DO DZIŚ SIĘ PRZECHOWUJE W BIBLIOTECE W CEZAREI, którą męczennik Pamfilos z wielką starannością utworzył.[3]

Jeśli Hieronim mówił prawdę, to

Tekst Euzebiusza z Cezarei mógłby być greckim tłumaczeniem tej alternatywnej, hebrajskiej wersji pierwszej Ewangelii”.[4]

Wprawdzie istnieje wśród uczonych spór o status frazy „w imię moje” w cytatach Mt 28:19 u Euzebiusza. Jedni sądzą, że to twór sztuczny, a drudzy — że to wariant, który rzeczywiście występował w manuskryptach. Wydaje się jednak, że wykluczanie jego pochodzenia z mss nie ma solidnych podstaw[5].

Jak już wspomniano, brak słów „chrzcząc ich w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego” (BT) w MtSzTb może wskazywać, że ten wariant pochodzi z okresu między I a IV w. Jeśli akceptujemy takie datowanie, to należy dopuścić wniosek, że wyrażenie „w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego” może być nieoryginalne. Taką możliwość wspierają paralelne teksty: „ze względu na jego imię” (Łk 24:47), „za sprawą jego imienia” (Jn 20:31) i „będziecie moimi świadkami” (Dz 1:8), gdzie mamy odwołania tylko do imienia Jezusa (w niekanonicznym fragmencie Mk 16:15-17 nie ma odwołania do potrójnego imienia). Również fakt, że wszystkie przypadki chrztu utrwalone w Dziejach Apostolskich wiążą osoby chrzczone tylko z ‘imieniem Pana Jezusa’, nigdy zaś z ‘imieniem Ojca i Syna i Ducha Świętego’ rzuca cień podejrzenia na ich autentyczność, bo trudno mówić wtedy o zgodności między zleceniem a wykonaniem.

Przeciwko autentyczności słów „w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego (BT)” przemawia też fakt, że w kilku dziełach historyka Euzebiusza napisanych przed 325 r. kilkanaście razy pojawia się cytat Mt 28:19 ze słowami „w imię moje”, które mogą mieć charakter oryginalny lub bliższy oryginałowi.

Pierwotnie tekst Mt 28:19 mógł też brzmieć mniej więcej tak, jak to jest w dziełach Euzebiusza sprzed soboru w Nicei: „Idźcie i pozyskujcie uczniów ze wszystkich narodów, aby uwierzyli w imię moje”, gdyż idea wiary w kontekście ‘imienia’ Jezusa przewija się w pewnych wersetach biblijnych (Jn 20:31; Dz 10:42,43; Rz 1:5; 1Jn 3:23; 5:13) mogących stanowić echo intertekstualne Mt 28:19. Taki wariant („aby uwierzyli we mnie”) spotykamy w Homilii „O wierze” 1:8 u perskiego biskupa Afrahata z pierwszej połowy IV wieku [6].

Idźcie i nauczajcie wszystkie narody, aby uwierzyły we mnie (tłum. Andrzej Uciecha) [7]

Ruszajcie w drogę, pozyskujcie uczniów ze wszystkich narodów, a oni uwierzą we Mnie (tłum. John Gwynn) [8]

Ruszajcie w drogę, pozyskujcie uczniów ze wszystkich ludzi, a oni uwierzą we mnie [9] (tłum. Francis C. Burkitt) [10]

Niewykluczone zatem, że wszystkie dostępne gr. rękopisy EM od IV wieku wzwyż zawierają w Mt 28:19 tekst skażony!

Warto dodać, że żaden apokryf z okresu I/II-V w. opisujący Jezusowe Zlecenie Wielkiej Misji nie zawiera słów „w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego”, co może wskazywać, że ich autorzy nie spotkali się z nimi w kanonicznych Ewangeliach. Z drugiej strony, w 2 apokryfach figuruje wyrażenie „w imię moje” (List Piotra do Filipa, Dyskurs o Marii Bogurodzicy), a wiele innych zawiera inwokacje do Jezusa. Słowa „w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego” pojawiają się w 2 apokryfach z okresu 200-250 r., ale nie są wkładane w usta Jezusa wypowiadającego Zlecenie Wielkiej Misji (z jednym możliwym wyjątkiem)! (Dzieje Piotra i Dzieje Apostoła Judy Tomasza).

Jeśli chodzi o stanowisko prof. George’a Howarda, uważa on, że krótki wariant w MtSzTb musiał pojawić się dużo wcześniej niż w średniowieczu. Prof. Howard nie opowiada się jednoznacznie za lub przeciw oryginalnością krótszego zakończenia EM, aczkolwiek dopuszcza możliwość, że ma ono charakter oryginalny.[11] Tym samym zostawia miejsce dla dalszych badań w tej materii.

Jest mało znanym faktem, że istnieją co najmniej 76 przekładów NT nie zawierających tradycyjnego zakończenia tekstu głównego EM. Są to:

  1. 2019 (styczeń): O Evangelho dos Hebreus. Reconstrução a partir da crítica histórica (portugalski), R. S. Marçal
  2. 2018: Biblia Torá Viviente (hiszpański), ?
  3. 2018?: Dabar YHWH – The Word of Yahuah, S. Thompson
  4. 2017 (czerwiec): The Alpha & Omega Bible, T. Carpenter
  5. 2016 (wrzesień): Besorat Gueulah Ha MattiYah, Y. Zeev
  6. 2016 (wrzesień): Brit Hadashah. Il Patto Rinnovato (Nuevo Testamento) di nostro Salvatore Yahshua HaMashiah: Reviduta e Hebraica con i Nome Ebraici (pdf, włoski), ?
  7. 2016 (sierpień): The Gospel of the Nazarenes; or the Hebrew Gospel of Matthew, R. Hall
  8. 2016 (lipiec): Bíblia Livre (portugalski), D. Santos – M. Sérgio – M. Teles
  9. 2016 (kwiecień): Kitvei Ha’Kodesh – Los Escritos de la Santidad. Traducción Israelita Restaurada de YHVH (TIRY), tom 40: Mateo, E. ben Avraham
  10. 2016?: Bíblia Israelita (portugalski), E. Pinho
  11. 2015 (październik): Word of YHVH Bible, M. E. Lewis
  12. 2015 (sierpień): Synopsa: świecki przekład Ewangelii, K. Sykta
  13. 2015 (lipiec): The Sacred Scriptures, J. Biermanski
  14. 2015 (kwiecień): The Holy Bible: Urim-Thummim Version, D. E. James
  15. 2015 (luty): Evangelho de Jesus Cristo (portugalski), ? Nunes
  16. 2015: As Escrituras Sagradas segundo o Nome (portugalski), Congregação Yaoshorul’ita o Caminho
  17. 2015?: As Imaculadas Escrituras: Toráh, Nev’im, Ketuvim e B’rit Chadasháh (portugalski), J. D. de Silveira
  18. 2014 (październik): Shem Qadosh Version of Scripture, J. A. Brown
  19. 2014 (styczeń): Novo Testamento da Biblia Sagrada Original Reiterada (wyd. 1) (portugalski), A. Barber
  20. 2014: Noul Testament inainte de corectiile gnostico-catolice: Vestea Bună (Evanghelia) După Matei (rumuński), rewizor: Ionică Takacs
  21. 2014?: Os Quatro Evangelhos – Tradução díreta do aramaíco (portugalski), ?
  22. 2014?: Biblia słowiańska, ? (w programie e-sword)
  23. 2013 (lipiec): Study Scriptures, W. Smith
  24. 2013 (kwiecień): Biblia Mesjańska, H. Kubik
  25. 2013: Scripturile Calea Creştină (wyd. 1) (rumuński), ?
  26. 2013: Scriptura (rumuński), Ediţia Numele Sfinte
  27. 2013: Sveto Pismo ili Biblija Starog i Novog zaveta: Novi revidirani prevod (serbski /Czarnogóra/), wyd. Z. Vučinić (Institut za religijska istraživanja)
  28. 2013: The Scriptures of Yahweh, J. Sherman?
  29. 2013: The Chronological Gospels: The Life and Seventy Week Ministry of the Messiah, M. J. Rood
  30. 2013: The New Messianic Version of the Bible: B’rit Chadashah (wyd. 1), T. Rose
  31. 2013: The Revised English Version New Testament, J. W. Schoenheit
  32. 2013: Escritura Hebraica – Tanackh e B’rit Há’Dashah, Y. Ben Avraham – K. J. P. Gavazza (wyd.)
  33. 2012 (styczeń): Sefer Davar Edición Mitzvot (hiszpański), R. Mojica
  34. 2012: Pacto Mesiánico: Edición Latina – Año 2013 (wyd. 2, hiszpański), M. Kibutz
  35. 2012: The Testimony of Yeshua: Gabriel Version, L. W. Martin
  36. 2011:O Pergaminho de Yehoshu’ o Messias as Boas Novas (portugalski), Simplício da Silva
  37. 2011: The Original Gospel of Matthew: The Final Reconstruction of the Earliest Matthew, S. Rives
  38. 2011: The Gospel of the Kingdom for Students: A Harmony of the Four Gospels, R. Roberg
  39. 2011: Escrituras Sagradas (com nomes corretos) (portugalski), ?
  40. 2011: Versión Israelita Nazarena (wyd. 1), główny wyd. J. A. Á. Rivera
  41. 2011: Las Sagradas Escrituras: Versión Reina Valera Restaurada, rewizor ?
  42. 2010 (październik): Peshitta – Brit Hadasha, tł. ?
  43. 2010: Sefer Bessorat HaIvrim (Livro das Boas Novas dos Hebreus) (portugalski, Salvador), ?
  44. 2009: Свето Писмо или Библија Старог и Новог завета, Institut za hebrejski jezik, Belgrad (serbski)
  45. 2009: Sefer Matitiyahu. O Livro de Mateus, S. Bentsion
  46. 2009: Hebraic Transliteration Scripture, E. Shen
  47. 2009: Abrahamic-Faith Nazarene Hebraic Study Scriptures (wyd. 1), S. Altaf
  48. 2009: Свето Писмо или Библија Старог и Новог завета, Institut za hebrejski jezik (serbski)
  49. 2009: Las Sagradas Escrituras NVP, Nueva Version Purificada, ?
  50. 2008: Bíblia Sagrada contendo a Primeira e a Secunda Aliança (przekład Peszitty), R. C. de Cunha
  51. 2008: A Non-Ecclesiastical New Testament, F. Daniels
  52. 2008: Kata Mattyah: According to Matthew From The Hebraic New Testament of Yahshua the Messiah, J. H. Snyder
  53. 2007 (lipiec): Las Sagradas Escrituras del Nuevo Pacto, T. Martínez
  54. 2007: Noul Testament Traducerea fidelă (wyd. 1) (rumuński), Viorel Raţiu
  55. 2006 (listopad): The Pre-Nicene New Testament: Fifty-four Formative Texts (wyd. 1), R. M. Price
  56. 2006: The Idiomatic Translation of the New Testament, W. G. MacDonald
  57. 2006: The Holy Bible or The Holy Old and New Covenants: The Victory Version, C. R. Besson
  58. 2006: Besorah Matityah, The Good News according to Matthew (As translated from the Hebrew), ?
  59. 2005 (marzec): The Compact Fully Translated Bible (t. 2), W. R. Harwood
  60. 2005: The New Simplified Bible, R. Madsen
  61. 2005: The Gospel according to Matthew: Authentic Text Restored and Translated from Hebrew to English, J. P. F. Pontes
  62. 2004: Новый Завет в буквальном переводе (wersja elektroniczna) (rosyjski), A. Odincow (Андрей Одинцов) Mt-Dz – A. Belinskij (Александр Белинский) Rz-Obj
  63. 2004: El Código Real. El Nuevo Testamento Versión, A. Hayyim
  64. 2004: Restoration Scriptures True Name Edition® Study Bible (wyd. 1), M. Y. Koniuchowsky
  65. 2003: La Traducción Kadosh Israelita Mesiánica, D. Ascunce
  66. 2003: The Power New Testament Revealing Jewish Roots (wyd. 3), W. J. Morford
  67. 2001: AEB, główny wyd. J. Wheeler
  68. 2001: The Holy Apostolic New Testament: Version 2000, wyd. J. Cardenas
  69. 2000: The Truth Bible, M. Arnold – C. Willis – W. Conner
  70. 2000: The Netzarim Reconstruction of Hebrew Matiytyahu in English, Y. Ben-David
  71. 1999: The Feast of Pentecost Holy Bible, wyd. E. M. Brady
  72. 1956: Das Evangelium des Matthäus: Nachgelassene Ausarbeitungen und Entwürfe zur Übersetzung und Erklärung (niemiecki), E. Lohmeyer (widnieje też tradycyjne brzmienie, ale jako alternatywne)
  73. 1917: przekład w książce The Old Resurrection Documents (s. 4, 5), J. Edmunds
  74. 1916: The Gospel of Jesus Critically Reconstructed from the Earliest Sources, C. R. Bowen
  75. 1901: The Testament of Jesus, E. V. Kenealy
  76. 1863: Die Symphonie der Evangelien eine Zusammenstellung der ächten Bestandtheile der 4 evangelischen Urkunden, in einer neun Uebersetzung und mit wissenschaftlichen Erläuterungen (niemiecki), A. Freytag

Francuski tłumacz Alfred F. Loisy fragment „chrzcząc ich . . . Ducha świętego” ujął w klamry sugerujące interpolację (Les évangiles synoptiques, t. 2, 1908).

Polski tłumacz Wojciech Sady fragment „zanurzając je . . . świętego ducha” ujął w {  } sugerujące interpolację (Synopsa polska Ewangelii Mateusza, Marka i Łukasza, z dodaniem paralelnych fragmentów Ewangelii Jana, pdf, 2016).

Przypisy:

[1] James D. Tabor, „Christian Origins and New Testament: A Hebrew Gospel of Matthew”, 1999, s. 2 z 4, https://clas-pages.uncc.edu/james-tabor/christian-origins-and-the-new-testament/the-hebrew-gospel-of-matthew/ 6-06-2017.

[2] David Flusser, Judaism and Origin of Christianity, t. 2, The Magness Press, Jerusalem 2001, s. 175.

[3] Hieronim, O znakomitych mężach, tłum. W. Szołdrski, Akademia Teologii Katolickiej, Warszawa 1970, s. 30, duże litery dodane.

[4] Piotr Goniszewski, „Egzegeza Mt 28,16-20 z hebrajskiej wersji Ewangelii wg św. Mateusza (ShemTob)”, Studia Koszalińsko-Kołobrzeskie, Nr 22/2015, s. 16 [11-19], http://www.skkkoszalin.pl/skk_22_2015/01_goniszewski_piotr.pdf 12-09-2016.

[5] Grzegorz Kaszyński, Ewangelia według Mateusza z dzieła Szem-Toba אֶבֶן בּחַן ’Ewen an (Kamień Wypróbowany) — wydanie z tekstem hebrajskim, przypisami, Dodatkiem Analitycznym oraz uwypukleniem różnic wobec kanonicznego tekstu, Dodatek 12: Mateusza 28:19,20, podtytuł: „Analiza cytatów Mt 28:19 w dziełach Euzebiusza”, s. 603-610 (w przygotowaniu). Na tych stronach omówione są takie kwestie jak: „hipoteza parafrazy”, „hipoteza skrócenia tekstu”, „hipoteza luźnego cytatu”, „hipoteza adaptacji”, „hipoteza wymyślenia wariantu”, „hipoteza cytowania z pamięci”, „hipoteza oryginalności”.

[6] Tekst syryjski: William Wright, The Homilies of Aphraates, The Persian Sage. Edited From Syriac Manuscripts of the Fifth and Sixth Centuries in the British Museum, With an English Translation, t. 1, Williams and Norgate, London 1869, s. 12, http://books.google.pl/books?id=niw YAAAAYAAJ 20-02-2017.

[7] Ks. Andrzej Uciecha, „Afrahat O wierze (Demonstratio Prima. De Fide. Patrologia Syriaca i, 5-45)”, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne, 2004, t. 37, z. 2, s. 164 [158-170], http://www.wtl.us.edu.pl/e107_plugins/wtl_ssht/index.php?numer=37,2&str=158-170 9-10-2016.

[8] Angielski przekład Gwynna: „Go forth, make disciples of all nations and they will believe on Me” (Philip Schaff – Henry Wace, A Select Library of Nicene and Post-Nicene Fathers of the Christian Church, Vol. XIII, Part II: Gregory the Great Ephraim Syrus, Apahrat, New York: The Christian Literature Company – Oxford and London: Parker & Company, 1898, s. 347, https://archive.org/details/selectlibraryofn13scha 14-10-2016.

[9] Zwrot „we mnie”, zdaniem F. C. Conybeare’a, „zdaje się być glosą Euzebiańskiego zwrotu ‘w imię moje’” („Three Early Doctrinal Modifications of the Text of the Gospels (II. Matthew, ch. xxviii. verse 19.)”, The Hibbert Journal. A Quarterly Review of Religion, Theology, and Philosophy, Oxford, Vol. 1, Nr 1, October 1902–July 1903, s. 107, 108, http://archive.org/details/hibbertjournal 01londuoft 28-09-2016). Analiza Mt 28:19 jest na s. 102-108.

[10] Angielski przekład Burkitta: „Go forth and make disciples of all peoples, and they shall believe in me” (F. C. Burkitt, Evangelion da-Mepharreshe. The Curetonian Version of the Four Gospels, with the readings of the Sinai Palimpsest and the early Syriac Patristic Evidence, t. 1, The University Press, Cambridge 1904, s. 172, 173, https://archive.org/details/cu31924092359680 5-06-2017).

[11] George Howard, Hebrew Gospel of Matthew, Mercer University Press, Macon (st. Georgia, USA) 1995, s. 192-194, https://onedrive.live.com/redir?resid=8966EC987E9F4C92!22886&authkey=!AHJJocxRvB1-Drc&ithint=file%2cpdf 1-03-2017; Tenże, „A Note on the Short Ending of Matthew”, The Harvard Theological Review, Vol. 81, Nr 1/1988, s. 117-120.