Czy modlitwa Ojcze Nasz została źle przetłumaczona?

Pobierz pełną wersję tego artykułu z 17-05-2018 w PDF

UWAGA: Poniższe opracowanie pierwotnie ukazało się 7-05-2017. Zostało ono nieco poprawione i poszerzone o wiele nowych wypowiedzi oraz nowych treści. Po części jest to reakcja na krytyczny głos internatów. Z drugiej strony, często znajduję kolejne przekłady NT, gdzie w różnym zakresie nie pojawia się słowo “krzyż” (w okresie od 7-05-2017 do dziś znalazłem ok. 80 kolejnych przekładów), co także jest świadectwem, że panujący w translatologii biblijnej paradygmat krzyża jest kwestionowany. Artykuł omawia:

a) aspekt historyczny

b) aspekt archeologiczny

c) aspekt etymologiczny

d) aspekt translacyjny

*****

W wielu Bibliach ilustrowanych, literaturze religijnej, filmach, malarstwie i architekturze ukazuje się Jezusa niosącego krzyż (dwie skrzyżowane belki) na Golgotę. Tymczasem kierując się logiką i zdrowym rozsądkiem, a nie jakąkolwiek antychrześcijańską ideologią, jest wysoce wątpliwe, czy Jezus (lub Szymon) mógłby przenieść DWIE belki ważące przypuszczalnie ok. 100 kg z pretorium do oddalonej ok. 500 m Golgoty[1]. Aby ominąć ten problem i bronić koncept krzyża niektórzy tłumacze Biblii[2] i wielu komentatorów biblijnych[3] obstaje przy przekonaniu, że Jezus niósł jedynie patibulum ― belkę poprzeczną, którą na miejscu egzekucji dokooptowano do wkopanego tam w ziemię pionowego słupa/pala.[4] Jeśli istotnie tak było, to już z samej tylko tej okoliczności wypływa logiczny wniosek, że w NT greckie słowo σταυρός przynajmniej w Mt 27:32 i tekstach paralelnych odnosi się do jednej belki, nie zaś wyłącznie do krzyża. Semantykę NT-owego słowa σταυρός wnikliwie badał szwedzki konserwatywny pastor Gunnar Samuelsson traktujący Biblię z dużym szacunkiem. W swej pracy doktorskiej pt. „Krzyżowanie w starożytności ― studium tła nowotestamentowej terminologii dotyczącej ukrzyżowania” (Uniwersytet Goteborski, maj 2010, stron: 413), która ma charakter czysto filologiczny, nie teologiczny, doszedł do następujących wniosków:

Σταυρός to pewien drewniany słup. (…) Kiedy używa się tego słowa w kontekście powieszenia ciała ludzkiego, wydaje się to być tylko zwykły drewniany słup służący do bliżej nieokreślonego sposobu zawieszenia. (…) Nowy Testament nie odbiega od dwuznaczności terminologicznej. Uderzającą cechą opisów śmierci Jezusa jest oględność. Ich głównym celem jest użycie ogólnej, nieprecyzyjnej terminologii. Niemal każdy słownik i leksykon nosi piętno nadinterpretacji, a chyba nawet czystej fantazji, jeśli łączy terminy nowotestamentowe z ukrzyżowaniem, włącznie z naukowymi opisami tego, co stało się na Kalwarii. Spora część wiedzy o ukrzyżowaniu w ogóle, a zwłaszcza o egzekucji Jezusa, nie ma żadnego poparcia w tekstach źródłowych.[5]

Niemiecki leksykograf i tłumacz Biblii dr Adolf E. Knoch (The Sacred Scriptures: The Concordant Version) podał następującą definicję znaczenia σταυρός:

CT AY POC  st au r os’ 2m

STAĆ-,  pionowy pal lub słup, bez jakiejkolwiek poprzeczki, obecnie, popularnie, krzyż.[6]

Tłumacz Biblii dr Daniel W. Merrick (Sacred Name Bible) jest pastorem w wyznaniu Congregation Yahshua Messiah Gathering, znawcą ikonografii i prezenterem radiowym. W swym opracowaniu „Did He Die On a Cross?” (Czy On umarł na krzyżu?) o semantyce słowa σταυρός napisał:

STAUROS – to słowo oznacza zwykły, pionowy pal, lub słup. Później[7] zaczęto je również odnosić do pala egzekucyjnego mającego poprzeczkę.

Ponieważ obecnie wielu chrześcijan dostrzega takie zrozumienie tylko wśród Świadków Jehowy, zalicza je do kultycznego przekonania. Takie osoby nie podjęły żadnych badań i podtrzymują jedynie PAPIESKI dekret, że był to krzyż, sięgający czasów Konstantyna i jego wizji PHI RO (px symbol boga Słońca, który występował w pogańskim wielbieniu Apolla).[8]

Tłumacz Biblii dr Andrew G. Roth (Aramaic English New Testament) w sprawie znaczenia σταυρός wyraził następujący pogląd:

Z biblijnej perspektywy greckie słowo „stauros” odnosi się do pionowego pala.[9]

Zwolennik ukrzyżowania Raymond E. Brown (zm. 1998), znany teolog katolicki, który był emerytowanym profesorem na Union Theological Seminary (Nowy Jork, USA), członkiem British Academy i American Academy of Arts and Sciences, wyraził następujący pogląd w sprawie znaczenia σταυρός:

      Żadne słowo [w NT] nie mówi nam o kształcie krzyża, ani jak on [Jezus] został przymocowany, ani o wielkości bólu. (…) Dlatego w tych sprawach jesteśmy zdecydowanie zależni od świadectwa spoza NT.

       Uwagi ogólne o ukrzyżowaniu. Angielski termin „krzyż” determinuje nasze pojmowanie, gdyż wywołuje obraz dwóch wzajemnie przecinających się linii. Ani greckie słowo stauros, ani łacińskie crux, niekoniecznie ma takie znaczenie: oba odnoszą się do pala (a stake), do którego ludzie mogli być przytwierdzeni w różny sposób i opisywać nabicie, powieszenie, przybicie i przywiązanie.[10]

Prof. teologii Robin M. Jensen (University of Notre Dame), będąca historykiem sztuki, napisała (2017):

Wbrew tradycyjnemu ukazywaniu krzyża Jezusa jako pionowego słupa przecinającego się w górnej części z poziomą belką, użyte w greckim Nowym Testamencie słowo dla „krzyża” – stauros (łacińskie crux) – niekoniecznie implikuje tego rodzaju przedmiot. Historycznie rzecz biorąc greckie i łacińskie słowa odnoszą się po prostu do pionowego pala, do którego mogli być przywiązani skazańcy aż umierali w wyniku uduszenia. Konwencjonalny obraz łacińskiego krzyża (crux immissa) był na przestrzeni wieków kwestionowany, a pewni uczeni, a nawet chrześcijańskie ugrupowania twierdziły, że Chrystus umarł na krzyżu w kształcie T (crux comissa) lub na pojedynczym pionowym palu (crux simplex).[11]

Australijski pastor Joseph Palmer napisał:

Uważam, że mam rację sądząc, że słowo σταυρός niezupełnie oznacza to, co my rozumiemy jako „krzyż”. Właściwie niektórzy zakwestionowali to, czy σταυρός, na którym był stracony Jezus, był czymś więcej niż pionową belką lub kłodą drewna (an upright beam or log of wood) wkopaną w ziemię.[12]

Dr Iza Elżbieta Smolińska (Uniwersytet Łódzki) zauważyła, że

autorzy Ewangelii, w odniesieniu do krzyża Chrystusowego, i to zarówno narzędzia śmierci, jak i zbawczego dzieła Odkupiciela, używają terminu stauros, a więc wskazującego na pal wbijany pionowo w ziemię.[13]

Zdaniem Bernarda H. Dixona, autora książki The Image of Cross (Wizerunek krzyża):

Właściwie prawdą jest, że nie ma nawet najskromniejszego dowodu (there is not the shlightest proof whathever) na to, iż nasz błogosławiony Pan i Zbawiciel cierpiał na krzyżu złożonym z dwóch skrzyżowanych względem siebie belek, gdyż termin Stauros – pionowo wbity słup, pal oraz Ksylon – belka, kawał drewna, to jedyne słowa użyte w Greckim Testamencie, a przestępców często krzyżowano do prostego słupa z rękoma przybitymi nad głową.[14]

Thomas J. Thorburn zauważa, że nawet

szkoła mityczna generalnie mocno obstaje przy fakcie, że σταυρός znaczy zwykły pal, a nie krzyż![15]

Jeden z jej przedstawicieli, Herbert Cutner, oświadczył:

Nie ma najmniejszego dowodu (a scrap of evidence) na to, że σταυρός kiedykolwiek miał kształt krzyża czy też T-kształt.[16]

ASPEKT HISTORYCZNY

Autor hasła „krzyż” w dziele Britannica Concise Encyclopedia donosi:

Tradycja utrzymuje, że do ukrzyżowania Chrystusa użyto crux immissa.[17]

Prof. Robert M. McCoy (Andover Newton Seminary), komentując sposób oddania słowa σταυρός w Przekładzie Nowego Świata (wyd. z 1950 roku), powołuje się na żydowskiego historyka Alfreda Ederszchajima (Edersheima), który wierzy, że Jezus zginął na krzyżu, niemniej jednak w podsumowaniu napisał:

Tradycyjna opinia głosi, że krzyż Jezusa miał ten ostatni wspomniany kształt [], ale nie ma pewności, czy tak było.[18]

Podobnie sądzi prof. Frank K. Flinn, historyk sztuki religijnej z Washington University (USA), który napisał:

Nie wiemy na pewno jaki kształt miał krzyż.[19]

Prof. teologii Johann P. Lange (Uniwersytet w Bonn), będący zwolennikiem poglądu, że Jezus umarł na krzyżu poprzecznym (crux immissa), przyznał:

Według tradycji taka była forma [] krzyża Zbawiciela (…). Nie ma na to dowodów (…).[20]

W The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture (Oxford University Press 2012) pod hasłem „cross” można przeczytać:

Chrystusową egzekucję ukrzyżowania opisano we wszystkich czterech sprawozdaniach ewangelicznych, mimo to żadna z nich nie specyfikuje kształtu krzyża. Nowotestamentowe greckie słowo stauros, używane w odniesieniu do krzyża lub krucyfiksu, może również po prostu odnosić się do słupa i niekoniecznie implikuje krzyżowy kształ wulgatycznego, łacińskiego crux (gł. wyd. Colum P. Hourihane, t. 1, 2012, s. 221, https://books.google.pl/books?id=FtlMAgAAQBAJ).

Metodystyczny historyk, bp John F. Hurst (Martin Mission Institute w Bremen /Niemcy/, Drew Theological Seminary w Madison /New Jersey, USA/) zauważył:

[Pierwsi chrześcijanie] nie używali ani krucyfiksu, ani żadnej materialnej podobizny krzyża.[21]

Zwolennik krzyża, prezbiteriański uczony John M. Mulder (Louisville Presbyterian Theological Seminary) donosi (1991), że:

pierwsi chrześcijanie nie używali krzyża jako znaku oddania Chrystusowi (J. M. Mulder, Sealed in Christ: The Symbolism of the Seal of the Presbyterian Church (U.S.A.), Geneva Press, Luisville, USA, 1991, s. 9, https://books.google.pl/books?id=unR886t7-CAC 5-04-2018).

W książce After Jesus: The Triumph of Christianity (praca zbiorowa) czytamy:

Chociaż krzyż występuje niemal powszechnie od czasów antycznych jako magiczny i religijny symbol, nie ma dowodów na to, że chrześcijanie posługiwali się nim w tym wczesnym okresie. (…) Większość uczonych sądzi, że w pierwszym stuleciu chrześcijanie w ogóle nie używali tego symbolu [krzyża].[22]

 Racjonalne wyjaśnienie dla takiej sytuacji przedstawia A. A. Schacher, autor hasła „Ukrzyżowanie (w sztuce)” w New Catholic Encyclopedia (wyd. 2, t. 4, Washington 2003, s. 391):

W symbolice sztuki wczesnochrześcijańskiej nie spotykamy wyobrażenia zbawczej śmierci Chrystusa na Golgocie. Pierwsi chrześcijanie, pozostający pod wpływem starotestamentowego zakazu sporządzania rzeźb, nie byli skłonni przedstawiać w jakiejkolwiek formie nawet narzędzia Męki Pańskiej.

http://ghhv.quetroi.net/74LEHAINAM/Gale Group The New Catholic Encyclopedia 2nd Vol 4 (Com-Dyn).pdf

We wcześniejszym wydaniu tego samego dzieła (t. 4, 1913), archeolog, prof. Orazio Marucchi (Uniwersytet w Rzymie), autor pierwszej części hasła „Krzyż i Krucyfiks” (tj. „Archeologia krzyża”) wskazał też inny powód:

Rozumiejąc, że krzyż był symbolem haniebnej śmierci, łatwo zrozumieć niechęć pierwszych chrześcijan do jakiegokolwiek ukazywania mąk Chrystusa i niegodziwości (publikacja opatrzona imprimatur).[23]

Podobną informację zawiera The Oxford Dictionary of Christian Art and Architecture (wyd. 2, 2013) pod hasłem „Cross”:

Krzyż jest od dawna najbardziej rozpowszechnionym symbolem chrześcijaństwa, ale nie był używany w najwcześniejszych stuleciach z uwagi na jego haniebny związek z ukrzyżowaniem—karą śmierci wykonywaną na najgorszych złoczyńcach (Tom Devonshire Jones – Peter Murray – Linda Murray (red.), The Oxford Dictionary of Christian Art and Architecture, wyd. 2, Oxford University Press, 2013, s. 136, https://books.google.pl/books?id=Te2dAAAAQBAJ 5-04-2018).

W podobnym duchu wypowiedziała się także historyk sztuki, emer. prof. Alicia Craig Faxon (Simmons College Boston, USA) i Nancy Frazier, autorki hasła „Crucifixion” w Encyclopedia of Comparative Iconography: Themes Depicted in Works of Art (1998):

     Chociaż Rzymianie zwykle propagandyzowali swoje zwycięstwa, co zaskakujące, najwyraźniej nigdy nie sporządzali obrazów ukrzyżowania. Nie czynili tak również pierwsi chrześcijanie. Być może myśl o cierpieniu syna Bożego była trudna do przyjęcia, albo zapewne był to efekt obawy przed złamaniem biblijnych wskazań zakazujących kultu rytych wizerunków. Innym powodem dla którego ukrzyżowanie nie było ukazywane we wczesnochrześcijańskiej sztuce jest okoliczność, że przedstawia ono haniebną, brutalną formę śmierci, podobnie jak współcześnie krzesło elektryczne, z czym chrześcijanie nie chcieli identyfikować Jezusa. (…) Najwcześniejsze znane obrazy ukrzyżowania—małe owalne pieczęcie—datowane są na połowę czwartego stulecia (w: Helene E. Roberts (red.), Encyclopedia of Comparative Iconography: Themes Depicted in Works of Art, Fitzroy Dearborn Publishers, Chicago 1998, s. 192, https://books.google.pl/books?id=rMeJDwmr_hcC 5-04-2018).

Brak wizerunków u pierwszych chrześcijan sprawiał, że byli posądzani o ateizm.

Zdaniem Celsusa, chrystianizm jest powrotem do pierwotnego ateizmu ludów dzikich, które nie znają jeszcze ani ołtarzy, ani świątyń, ani wizerunków bóstw.[24]

A dzieło Schaff-Herzog Encyclopedia of Religious Knowledge podaje:

Wczesny kościół nie miał nic przeciw sztuce, ale nie posiadał podobizn Chrystusa.

Wielu badaczy podziela pogląd wyrażony przez doktora teologii, duchownego Abrama H. Lewisa:

Jest również prawdą, że krzyż nie pojawia się jako symbol chrześcijaństwa aż do czasu po jego poganizacji za rządów Konstantyna.[25]

Dr Thomas J. Kraus (Katedra Nauk Nowego Testamentu ze szczególnym uwzględnieniem starożytnego judaizmu i hermeneutyki, Uniwersytet w Zurychu) i prof. Tobias Nicklas (Wydział Egzegezy i Hermeneutyki Nowego Testamentu na Uniwersytecie w Regensburgu) oświadczyli:

Krzyż (+) jako wolnostojący symbol nie pojawia się w żadnym określonym chrześcijańskim kontekście w przed-konstantyńskim okresie (T. J. Kraus – T. Nicklas, Early Christian Manuscripts: Examples of Applied Method and Approach, E. J. Brill, Leiden-Boston 2010, s. 101, przypis 18, https://books.google.pl/books?id=gsoFMTdK1gcC 5-04-2018).

Norman S. Prescott zauważył:

Zdumienie może wywołać fakt, że w greczyźnie Nowego Testamentu terminem tłumaczonym na ‘krzyż’ jest zawsze słowo σταυρός, które znaczy ‘pal’ lub ‘prosty słup’. Pierwotnie krzyż nie był symbolem chrześcijańskim; pochodzi z Egiptu i od Konstantyna.[26]

Wielu czytelników Biblii sądzi, że pewne teksty NT-owe pokazują, że pierwsi chrześcijanie szczycili się znakiem krzyża, np. Gal 6:12: „Co do mnie, to nie daj Boże, bym się miał chlubić z czego innego, jak tylko z krzyża Pana naszego, Jezusa Chrystusa” (Biblia Tysiąclecia, wyd. 5). Bibliści Eugene A. Nida i Charles E. Taber odrzucają taką popularną interpretację jako błędną. Oto ich wypowiedź:

Podobnie kiedy Paweł używa wyrażenia „chlubić się w krzyżu naszego Pana Jezusa Chrystusa” nie chce przez to powiedzieć, że pokłada ufność w krzyżu jako pewnym przedmiocie, lecz w wydarzeniu – Przebłaganiu – którego krzyż jest symbolem.[27]

ASPEKT ARCHEOLOGICZNY

Pomijając liczne bezpodstawne lub dogmatyczne opinie, nie ma świadectwa materialnego z I wieku, które niezbicie dokumentuje związek Jezusa z krzyżem lub styczność pierwszych chrześcijan z krzyżem (zob. Tørisen–Mattsson 2004).[28] Emerytowany prof. Paul C. Finney (University of Missouri, St. Louis, USA) napisał:

Co do wczesnego, czyli przed-Konstantyńskiego okresu, wciąż utrzymuje się pewna kontrowersja wokół tego, co stanowi dopuszczalne świadectwo. Znaki krzyża na palestyńskich ossuariach z I i II wieku nie powinny być interpretowane w chrześcijańskim sensie (por. Smith), ani nie ma przekonującego świadectwa występowania chrześcijańskiej symboliki krzyża w Pompejach i Herkulanum (por. Dinkler, 1951). Z całą pewnością jednym z najstarszych ocalałych pozytywnych świadectw na rzecz symboliki krzyża u wczesnych chrześcijan jest jego użycie na Kostantyńskim labarum. Często dowodzi się, że najwcześniejsza symbolika krzyża ukazana na gemmach jest przed-Konstantyńska, ale najlepiej potwierdzone znaleziska, jak choćby przechowywane w British Museum kornaliny ukazujące ukrzyżowanie, z punktu widzenia ikonografii na pewno pochodzą z czwartego stulecia lub są późniejsze.[29]

Archeolog, prof. Graydon F. Snyder (Bethany Theological Seminary / Chicago Theological Seminary, USA) (2003) napisał:

W przed-Konstantyńskiej sztuce Jezus nie cierpi ani nie umiera. Nie ma żadnego symbolu krzyża ani jakiegokolwiek jego odpowiednika (…). Ich [chrześcijan] wiara w Jezusa Chrystusa koncentrowała się na zbawczej mocy. (…) Na tle powszechnego używania znaku krzyża tym bardziej czymś uderzającym jest brak krzyży w scenach wczesnochrześcijańskiej sztuki, zwłaszcza jakichkolwiek specyficznych odniesień do wydarzenia na Golgocie. Dlaczego w sztuce wczesnochrześcijańskiej nie był redefiniowany powszechny symbol krzyża? Jako pewne artystyczne odniesienie do pasyjnego wydarzenia, symbol krzyża nie występuje przed czasami Konstantyna. (…) Tzaferis nie znalazł żadnych chrześcijańskich krzyży w Palestynie sprzed połowy czwartego stulecia.[30]

Niemiecki historyk, archeolog i teolog, prof. Erich Dinkler uważa, że poza dyskusyjnym znakiem z Herkulanum

ma żadnego innego archeologicznego świadectwa z pierwszego lub drugiego wieku o krzyżu, który jednoznacznie byłby dziełem chrześcijan.[31]

We wspomnianej już książce After Jesus: The Triumph of Christianity (praca zbiorowa) na temat świadectwa herkulańskiego czytamy:

Historycy są sceptyczni, ponieważ nie znajduje się on na ścianie wschodniej (wielu pierwszych chrześcijan zwracało się w stronę wschodu podczas modlitw).[32]

Katolicka emer. prof. Carolyn Osiek (Brite Divinity School, Ph. D. Harvard University) i prof. David L. Balch (Lutheran Theological Seminary) zauważyli:

Użycie krzyża jako wizualnego symbolu (…) nie ma żadnego potwierdzenia dla pierwszych kilku stuleci ery chrześcijańskiej i jest nieprawdopodobne, aby tam [w Herkulanum] był symbolem chrześcijańskim.[33]

Biblista John W. Burgon oświadczył:

Kwestionuję to, czy Krzyż pojawia się na jakimkolwiek chrześcijańskim monumencie z pierwszych czterech stuleci.[34]

We francuskim dziele Dictionnaire encyclopédique universel pod hasłem „croix” (krzyż) czytamy:

Archeol[ogia] ― Przez długi czas wierzono, że k[rzyż], powszechnie uważany za symbol religijny, to znak specyfikujący chrześcijan. Tak nie jest (wyd. Ernest Flammarion, t. 3: CO-D, Paris 2002?, s. 225, http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k64293810/f235.item 16-04-2018).

ASPEKT ETYMOLOGICZNY

Co do rdzenia słowotwórczego, greckie słowo σταυρός wywodzi się od czasownika ἵστημι (istēmi), który znaczy „stać”, a nie na przykład „skrzyżować”, „przecinać się wzajemnie”. Niemiecki lingwista August Fick podaje:

stauro = europ. staura stojak (Stütze).

σταῢρο-ς m. pal, stojak (Pfahl, Stütze). +  łac. stauro- in re-staur-âre, in-staur-âre.[35]

Co ciekawe, pierwotne i generyczne znaczenie słowa σταυρός zachowało się w języku norweskim. Prof. Pierre Chantraine z Uniwersytetu Paryskiego w swym słowniku etymologii języka greckiego pod hasłem σταυρός napisał:

Etym.: Słowo to ściśle odpowiada norweskiemu słowu staurr « słup ».[36]

I jest tak w dalszym ciągu we współczesnym języku norweskim:

Słowu staurr ściśle odpowiada gr. stauros ‘pal’.[37]

Podobną sytuację mamy w sanskrycie ze słowem stâvora[38] i w języku gockim ze słowem stiurjan, które znaczy „coś pionowo stojącego”.[39] Zatem pierwotna indoeuropejska baza znaczeniowa słowa σταυρός była stabilna i istniała przez długi okres czasu, a nawet przeniknęła do innych języków.

ZUPEŁNIE I CZĘŚCIOWO BEZKRZYŻOWE PRZEKŁADY NT

Warto odnotować mało znany fakt, że istnieje co najmniej 261 przekładów NT w 33 językach, w których zupełnie (86) lub częściowo (175) nie występuje termin „krzyż”, przy czym 22 z nich to przekłady katolickie.

1500-99 1600-99 1700-99 1800-99 1900-99 od 2000
8 2 5 28 54 164

afrykanerski

angielski

anglo-saski

bohairycki (płn. dialekt kopt.)

bullom

duński

efik

fiński

francuski

gotycki

hebrajski [40]

hiligajno

hiszpański

holenderski

jidysz

kataloński

khosa

luba-kalebwe

łaciński

niemiecki

norweski

polski

portugalski

rumuński

serbski

słowacki

słoweński

songe

szwedzki

ukraiński

usambara

włoski

zuluski

Jak widać, dożyliśmy czasów, w których era niepodzielnego królowania „krzyża” w NT zaczęła powoli topnieć. Jest to godna uwagi tendencja w translatologii biblijnej, którą wsparli następujący tłumacze[41]:

  • KATOLICCY (22):

A. F. Mendiola (hiszpański)2009-wyd.15, L. A. Schökel (hiszpański)2008, B. Hurault2002, E. M. Nieto (hiszpański)1988, J. Mateos (hiszpański)1975, Einheitsübersetzung der Heiligen Schrift: Das Neue Testament1972-wyd.1, J. M. Bruguera – R. M. Díaz (kataloński)1970, The New Testament of Our Lord and Savior Jesus Christ: translated from the Latin Vulgate; A Revision of the Challoner-Rheims Version, Edited by Catholic Scholars Under the Patronage of the Episcopal Committee of the Confraternity of Christian Doctrine1963, J. Leal1962, J. L. Lilly1954, P. Schindler (duński)1953, S. Lyonnet (tłumacz Listu do Galatów w La Bible de Jérusalem)1953, J. Dupont (tłumacz Dziejów Apostolskich w La Bible de Jérusalem) (francuski)1953, J. M. Bover – F. C. Burgos (hiszpański)1947, R. A. Knox1946, E. N. Foster – A. Colunga (hiszpański)1944, F. S. S. Miguel (hiszpański)1820, F. Ximenez (hiszpański)1796, W. A. Vloten (holenderski)1795, S. Mutschelle (niemiecki)1789, G. B. Jona (hebrajski)1668 , G. Mayr (hebrajski)1622?.

STAUROS / STAUROŌ:

Peter Schindler: 6x pal męki” (Marterpælen) (Mt 10:38; Mk 8:34) + KSYLON: 4x pal męki” (Marterpælen) (Dz 5:30; 10:39; 13:29; Gal 3:13) ● 1x „szubienica” (Galgen) (1Pt 2:24)

Georg Mayr: drzewo” (‘ec, עץ) ● powiesić” (taláh, תלה) ● „powiesić na drzewie (taláh al-‘ec, תלה אל-עץ)

Giovanni Battista Jona: drzewo” (‘ec, עץ) ● szubienica” (telijja, תלייה) ● powiesić” (taláh, תלה)

Willem A. Van Vloten: 1x „towarzysze niedoli” (hol. medelijders) (Mt 27:44)

KSYLON:

Justí M. Bruguera – Romuald M. Díaz: 5x szubienica” (katal. patíbul) (Dz 5:30; 10:39; 13:29; Gal 3:13; 1Pt 2:24)

Ronald A. Knox: 3x szubienica” (gibbet) (Dz 5:30; 10:39; Gal 3:13)

Jacques Dupont: 3x szubienica” (gibet) (Dz 5:30; 10:39; 13:29)

Joseph L. Lilly: 2x szubienica” (gibbet) (Dz 5:30; Gal 3:13)

Stanislas Lyonnet: 1x szubienica” (gibet) (Gal 3:13)

Einheitsübersetzung: 2x pal” (Pfahl) (Dz 10:39; Gal 3:13)

Sebastian Mutschelle: 1x pal” (Pfahl) (Dz 10:39)

Juan Mateos: 1x pal” (palo) (Gal 3:13)

Juan Leal: 1x „pal” (palo) (Dz 5:30)

José María Bover – Francisco Cartera Burgos: 1x „pal” (palo) (Gal 3:13)

Antonio Fuentes Mendiola: 1x „belka” (leño) (Dz 13:29)

Luis Alonso Schökel: 1x belka” (leño) Gal 3:13)

Evaristo Martin Nieto: 1x belka” (leño) (Dz 13:29)

Eloíno Nácar Fuster – Alberto Colunga: 1x belka” (leño) (Dz 13:29)

Felipe Scío de San Miguel: 1x belka” (leño) (Dz 10:39)

Francisco Ximenez: 1x belka” (leño) (Gal 3:13)

Bernardo Hurault: 1x drewniany słup” (a wooden post) (Dz 5:30)

Confraternity NT: 1x szubienica” (gibbet) (Gal 3:13)

UWAGA: Słowo stauros ma inne znaczenie niż ksylon. Ponieważ w NT odnoszą się do tego samego przedmiotu egzekucyjnego, mają znaczenie synonimiczne. Jest to powód, dla którego uwzględniłem przekłady terminu ksylon.

  • NIEKATOLICCY (151):

C. Hill2018, B. Armstrong2017-wyd.3, T. Martínez (hiszpański)2017, C. Sparkes2017, M. K. Hill2017, The Gospels of Jesus: The Devotional Translations2017, E. W. Deibler jr.2017, Słowo Życia. Nowy Testament we współczesnym języku polskim2016, J. Bariova2016, M. E. Lewis2016, R. J. Ayay2016?[42], Bíblia Livre (portugalski)2016, Brit Hadashah. Il Patto Rinnovato (Nuevo Testamento) di nostro Salvatore Yahshua HaMashiah (włoski)2016, A. M. Niblick-Baxley Glass2016, E. T. Pooler2016, J. Dias2015, J. J. McKee2015, N. F. Ogan2015, E. S. Johnson III2015, G. Tisher2015, R. Geide2015, J. Biermanski2015, D. W. Merrick2015, T. Stockdale2014-2015-wyd.3, B. Simmons2014, J. P. Mitchell2014, P. Stevenson2014, J. Wahl (khosa)2014, B. M. Zolman2014, R. K. Moore2014, Yahweh’s Scriptures For Salvation2014, Новий Заповіт: Сучасною мово (ukraiński)2014, Holy Bible: Easy-to-Read Version2014, T. Levänen (fiński)2013-2018, Scriptura (rumuński)2013, W. H. Sanford2013, D. W. Dyer2013, C. Van der Pool (gł. wyd.)2013[43]Scriptura (rumuński)2013, Droga Jezusa. Ewangelia Łukasza, przekład współczesny2012, K. M. Hartfield2012, M. Carijo (portugalski)2012, A. Jordly2012, T. Nilsson2012, The Pentateuch of Yahshua Disciples and Apostles of Yahshua2011-2014, N. L. Van Fosson2011-2014, J. A. Álvarez Rivera (gł. wyd.)2011, S. Rives2011, Restoration Study Bible2011, R. Roberg2011, Die Bibel. Neue Genfer Übersetzung2011[44], J. M. Wine2011, The Voice New Testament2011, G. Wilson2011, L. T. Vosen2011, Die Bibel. Neue Genfer Übersetzung (niemiecki)2011, M. Dreyer2010(wyd.4), D. Czekalski2010, D. Darnell2010, J. Ayers2010, S. Walch2010, M. Dreyer2010-wyd.4, W. R. Harwood2010, H. Grimme2009-2011, Свето Писмо или Библија Старог и Новог завета (serbski)2009, W. R. Finck jr.2009, J. W. Mealy2007, E. Szasz2007, M. Meiser2007[45], E. Nierop2007, D. E. Stanton2007[46], J. G. van der Waat – S. J. Joubert (afrykanerski)2006-wyd.3, W. Vosloo (afrykanerski)2006, D. Sindlinger2006, A. Williams2006, M. D. Eldridge2005, Contemporary English Version2005, R. Wills2004, J. Henson2004, J. Wahl (afrykanerski)2004, M. Lucado2003, The Word of Yahweh2003, E. Ransom – D. Skytta2003, R. Vincent jr.2002, D. F. McCorkle2002, E. H. Peterson2002, T. L. Hackett2002, Today’s New International Version2001[47] , W. J. Schenck jr.2001, N. Nettleton2001, J. Wheleer (gł. wyd.)2001, D. E. James2001, HaDavar – Vertaling 6000 Proeve van Het Goede Nieuws naar Mattityahu (holenderski)2001, R. Stendal2000, Messianic Authorised Version2000, M. H. Miller2000, Nya Testamentet (szwedzki)1999, M. A. Prost jr.1998, Ang Pulong Sang Dios (hiligajno)1997, R. B. Banfield1995The Holy Bible: New International Reader’s Version1995, J. B. Phillips1995, S. Łuczkiewicz1994, Nádej pre kazdého: Nový Zákon v modernom jazyku (słowacki)1993, R. Jeffrey1993, Kirkkoraamattu (fiński)1992, Jon Madsen1992, A. Kuen (francuski)1992, Nowy Testament. Współczesny przekład1991[48], 4 Ewangelie w języku songe199?, Słowo Życia–Nowy Testament1989, The Revised English Bible1989, International Children’s Bible1988, G. Howard1987, R. G. Meyer1981, O. Bauernfeind1980, V. G. Beers1980, A. E. Knoch1978, Dios Llega Al Hombre: El Nuevo Testamento de nuestro Señor Jesucristo: versión popular (hiszpański)1976-wyd.2, C. Jordan1970, A. Cressman1969, H. W. Beyer1959, F. D. Johnstone (luba-kalebwe)1952, The New English Bible (General Assembly of the Church Scotland)1946-1961, M. Goguel – H. Monnier (francuski)1929, S. Konstantin-Hansen (duński)1926, G. W. Horner1911, Ubilikizi wa nyemi uvygondwa ni Mateyo (usambara)1902, J. Moffatt1901, G. B. Stevens1898,1900, G. R. Noyes1869[49], S. Malan1862, J. M. Kemble1858 (4 przekłady[50]), W. Anderson (efik)1858, J. L. Döhne (zuluski)1854, I-Testamente Entsha Yenkosi yetu ka-Yesu Kristu (khosa)1846, B. Thorpe1842, W. B. Boyce (khosa)1833, A. Goeschen (łaciński)1832,H. A. W. Meyer1829[51], Johann J. Stolz1820-wyd.5, G. R. Nyländer (bullom)1816, H. A. Schott (łaciński)1809, S. Henshall1807, J. C. R. Eckerman1806-1808, J. C. W. Augusti1801, R. Darling1801, J. O. Thieß1799, K. F. Bahrdt1773, P. Trubar (słoweński)1557, S. Castellion (łaciński)1554.

  • ŚWIADKOWIE JEHOWY (6):

Traduccion del Nombre Divino de las Santas Escrituras (pdf, hiszpański)2015, Firpo Carr2012, James R. Madsen2005, Vivian Capel1999, Przekład Nowego Świata1997, Marley Cole1984.

  • ŻYDOWSCY (42):

O. BenYah2017, E. Wolski2017[52], P. E. Goble (NCBM)2017, D. R. Gregg2017-wyd. 4, Y. Zeev (hiszpański)2016, E. Pinho (portugalski)2016?, M. Moreno (hiszpański)2016?The Orthodox Hasidic Yiddish Bible (jiddysz)2015-2016, Y. ben Peretz (hiszpański)2015, G. Uriyah2015, M. Kibutz (hiszpański)2013, Messianic Scriptures: Sacred Names Edition2013, T. Rose2013, J. Adler2011, D. Gruber2011, S. Altaf2009, D. Esposito2009, J. Parker2007, J. P. F. Pontes (portugalski)2005, Y. Aharoni (hiszpański)2005&2011, M. Y. Koniuchowsky2004, A. Ben Oved (hiszpański)2004, Y. Ben-David2004, J. O. Meyer2004, T. Effren2004, R. C. Bethea2000, D. H. Stern1996, P. E. Goble (OJB)1996, B. Carlson1993, H. W. Cassirer1989, H. J. Schonfield1955, D. Ginsburg – I. Salkinson1885, hebr. Ew. Łk & Hbr1851, W. Greenfield1831, T. Fry1813, R. Caddick1798, E. Hutter1599, G. Thúri1598, K. Neander1586, F. Peters1581[53], J. Klaj1576, S. Münster1557.

  • ZAZNACZAJĄCY SEMICKIE KORZENIE AUTOGRAFÓW NT (42):

M. W. Corneillie2017, T. M. Walker2017, C. F. Castleberry jr.2017, J. A. Brown2015, Igeret Jaibrim – Carta a los Hebreos en el Galut (El exilio) (hiszpański)2015?Biblia Hebraica. Traduccion e Interpretacion Mesianica2014, Os Quatro Evangelhos – Tradução díreta do aramaíco (portugalski)2014?, C. Barales (hiszpański)2013, W. Smith2013, L. White2013, Scriptures of Yahweh 2013, Y. E. Ben Avraham – K. J. P. Gavazza (portugalski)2013, Y. E. ben Avraham (hiszpański)2013, D. L. Purkey2013, The Scriptures for the Whole House of Israel2012, G. C. Coetzee (afrykanerski)2012[54], A. G. Roth2012, G. Wilson2011, V. N. Alexander2010, HaBrit Chadashah or Renewed Covenant2010, M. Headroom2010, Pure Scriptures for the Remnant2010, Peshitta – Brit Hadasha (portugalski)2010, J. B. Paulino – D. Diógenes (portugalski)2010, Brit Jadasha: Nuevo Pacto (hiszpański)2010, S. Bentsion (hiszpański)2009,2011, J. E. Shen2009, Escrituras Sagradas Nomes Hebraicos Transliterados (portugalski)2009, O. J. Kwon2008-2009, R. C. de Cunha? (portugalski)2008, P. Stanford2008, J. H. Snyder2008, D. Garcia2006, Besorah Matityah, The Good News according to Matthew2006, D. Ascunce (hiszpański)2003, J. S. Trimm2001, C. J. Koster1998, Brit Hadasha1997, H. Jahn1993.

ASPEKT TRANSLACYJNY

Nawet gdyby skądinąd było wiadomo, że Jezus zginął na krzyżu poprzecznym, NT-owi pisarze biblijni nie użyli terminu technicznego, lecz generycznego, tj. NIEPRECYZYJNEGO, toteż staranny tłumacz zobligowany jest użyć terminu NIEPRECYZYJNEGO w docelowym przekładzie. Jest to bardzo ważna okoliczność dla naszych rozważań. Tłumacz i językoznawca prof. Moisés Silva (wykładał na Westmont College, Westminster Theological Seminary i Gordon-Conwell Theological Seminary, autor lub współautor 8 książek i rewizor Zondervan Encyclopedia of the Bible) w swej książce z zakresu leksykalnej semantyki wyjaśnia, że

techniczne lub semitechniczne terminy odnoszą się lub reprezentują określone pojęcia i koncepcje.[55]

Emer. prof. Egon Brandenburger (Johannes Gutenberg-Universität Mainz) wyjaśnia:

Słowa stauros i (ana)stauroō nie wyrażają dokładnej, technicznej formy i sposobu egzekucji, bez dodatkowych określeń.[56]

Zdaniem doświadczonego tłumacza i multilingwisty emer. prof. Rolfa J. Furuli (Uniwersytet w Oslo)

Oznacza to, że nie możemy od razu wiedzieć jaki kształt ma omawiany kawał drzewa, który opisuje rzeczownik stauros i czasownik stauroō w NT.[57]

To tak jak angielskiego słowa „a car” nie należy tłumaczyć „Ford”, nawet gdyby skądinąd było wiadomo, że chodzi o „Forda”. Wiedzą prywatną nie należy się w takiej sytuacji dzielić.[58] Jeśli tłumacz chce przedstawić swój osobisty pogląd, zawsze może to zrobić w przypisie. W tekście głównym obowiązuje większy rygor, zwłaszcza jeśli tłumacz opracowuje literalny przekład Biblii. Dr Oun Jon Kwon, bezwyznaniowy koreański tłumacz An Invitation to Reading in English – N.T. [The New Covenant in Yeshua the Mashiah], oświadczył:

W narracjach ewangelicznych tym, do czego Jeszua został przymocowany (przywiązany/przybity), jest ‘pal egzekucyjny’. Tradycyjnego tłumaczenia na „krzyż” należałoby unikać, gdyż byłoby wprowadzaniem anachronizmu.[59]

Do podobnego wniosku doszedł rosyjski uczony Nikołai Aleksandrowicz Morozow (1854-1946):

Rozważając możliwe rozwiązania (…) zdecydowałem się pójść za tekstem kościoła słowiańskiego i tłumaczyć słowo stauros jako „pal” (cmoлб), a czasownik stauroo jako „zgładzić na palu” (cmoлбoвaние), gdyż nie przenosi ono żadnych szczegółów egzekucji.[60]

Morozov dodał:

Słowo stauros w żadnym wypadku nie odnosi się do krzyża (…). (…) znaczy „pal” (кoл) i nic więcej.[61]

Z kolei autorzy dzieła The Sacred Name יהוה (wyd. 4, 2018) podzielili się następującą obserwacją:

Mityczna koncepcja, że Jahuszua umarł na krzyżu, odzwierciedlona w wielu angielskich przekładach w fałszywym tłumaczeniu słowa „stauros” jako „krzyż”, notuje swe pierwsze pojawienie w drugim stuleciu u egipskich chrześcijan. (…) Idea głosząca, że stauros był krzyżem powstała jako usprawiedliwienie dla użycia tego symbolu.[62]

WYZNANIA ODRZUCAJĄCE POGLĄD, ŻE STAUROS ZNACZY “KRZYŻ”

W pierwszej połowie XX wieku pogląd, że σταυρός znaczy „krzyż” — i co za tym idzie, pogląd, że Jezus umarł na krzyżu — odrzucili Świadkowie Jehowy (od niedawna siedziba znajduje się w Warwick, st. New York, USA). Pewnym novum jest natomiast pojawianie się kolejnych wyznań, np.

  • The Assemblies of Yahweh (przewodził w nim Jacob O. Meyer) [63]
  • Chosen of Israel [64]
  • The Church of the Great God (Charlotte, st. North Carolina, USA) [65]
  • The Eternal Church of God (z siedzibą w Billings, st. Montana, USA) [66] 
  • Hope of Israel Ministries (z siedzibą w Azusa, st. Kalifornia, USA) [67]
  • A House of Yahweh (przewodzą w nim Yisrayl i Yaaqob Hawkins)
  • Iglesia del Padre y del Hijo (z siedzibą w Huston, st. Texas, USA)
  • The Remnant of YHWH (z siedzibą w Abilene, st. Texas, USA) [68]
  • The Restored Church of God (z siedzibą w Wadsworth, st. Ohio, USA) [69]
  • Yahweh’s Assembly in Yahshua (z siedzibą w Kingdom City, st. Montana, USA) [70]

PODSUMOWANIE

Z powyższych rozważań filologicznych wynika, że

uczciwość domaga się, abyśmy już dłużej nie tłumaczyli biblijnych terminów greckich i hebrajskich na ‘krzyż’,[71]

gdyż jest nieadekwatne semantycznie i anachroniczne.

Co do argumentu z nieczystego, pogańskiego pochodzenia krzyża[72], to w translatologii nie odgrywa on roli kluczowego czynnika dla tłumaczy, ponieważ w starożytności kult pogański cechowały też „święte pale” („aszery”, BT, EŚP — hebr. ’ašerah, l. mn. ’ašerím, zob. np. Sdz 6:25,26) i „święte słupy” („stele”, BT, EŚP — hebr. maccewot, zob. np. Wj 23:24). Niemniej jednak wiedza o pogańskim pochodzeniu symbolu krzyża pozwala rozumieć chrześcijanom by unikać kultu tego przedmiotu — ‘nie dotykać tego, co nieczyste’ (2Kor 6:17) — i łączenia z nim Jezusa.  Jest rzeczą zrozumiałą, że zerwanie z tak głęboko zakorzenioną tradycją religijną, której korzenie sięgają przedchrześcijańskich czasów pogańskich, może wymagać odwagi, ale pamiętajmy, że „odwaga jest córką miłości do prawdy”.

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

DOPISEK (7-02-2018):

Wielu zwolenników ukrzyżowania przywiązuje dużą wagę do odkrytego w 1857 roku tzw. graffiti Aleksamenosa. Ich zdaniem jest to graficzne świadectwo na rzecz ukrzyżowania Jezusa. Wysuwają też oni zarzut pod adresem uniwersyteckiego wykładowcy dr Gunnara Samuelssona, który odrzucił panujący paradygmat, że Jezus umarł na krzyżu poprzecznym, iż nie odniósł się on do tego odkrycia w swej książce Crucifixion in Antiquity (wyd. 1, 2011; wyd. 2, 2013). Warto odnotować, że Samuelsson zamieścił w swej książce następującą uwagę:

Obrazowe ujęcia śmierci Jezusa są opuszczone po prostu z uwagi na to, że nie należą do literatury i najwyraźniej są późniejszej daty. Dostępne opisy śmierci Jezusa (zob. np. REFSUM, Kors/krucifix, s. I.10-13) mogą jednak wnosić pewną wiedzę, jeśli są wczesnego pochodzenia i nie stanowią afektacji [manifestacji przesadnych uczuć] w narastających teologicznych tradycjach chrześcijańskich dotyczących śmierci Jezusa. Odnosi się to również do tzw. staurogramu występującego we wczesnych chrześcijańskich rękopisach (Introduction, s. 24, przypis 115).

W następnym przypisie, Samuelsson dodał, że te sprawy:
będą przedmiotem oddzielnego i metodologiczne innego studium.

21 listopada 2017 roku dr Samuelsson na swoim facebook’owym wpisie „Co robi Aleksamenos?” donosi:

In this paper, I will address four question regarding the interpretation of the graffito. First, what makes it (anti-) Christian? I will assess the crucial link between the graffito and Christianity in imperial Rome. Second, what constitutes the connection between the graffito and onolatry, i.e., donkey worship? I will evaluate the visual content of the rudimentary graffito. Third, is the assumed execution scene of the graffito analogous with textual descriptions of assumed crucifixions from the same era and the geographical vicinity of the graffito? I will consider the modus operandi of the assumed crucifixion. Fourth, what is the archaeological context of the graffito? I will read the graffito in the light of other graffiti. Each of the four sections hold the power to alter the dominating interpretation and convey thus important connections to be made. If all four fail to lend support to the interpretation that is connected to the core of the understanding of early Christianity it will have far-reaching consequences. The present paper will argue that this might be the case.
W tym opracowaniu zostaną poruszone 4 kwestie związane z interpretacją tego graffiti. Pierwsza: Czy jest to (anty) chrześcijanin? Ocenię kluczowy związek między tym graffiti a chrześcijaństwem w cesarstwie rzymskim. Druga: Czy istnieje związek między tym graffiti a onolatrią, tj. kultem osła? Ocenię wizualną treść tego prymitywnego graffiti. Trzecia: Czy domniemana scena egzekucji na tym graffiti jest analogiczna z tekstami opisującymi domniemane ukrzyżowania z tej samej ery i geograficznego sąsiedztwa tego graffiti? Rozważę modus operandi domniemanego ukrzyżowania. Czwarta: Jaki jest kontekst archeologiczny tego graffiti? Będę czytał to graffiti w świetle innych graffiti. Każda z tych czterech dziedzin jest władna zmienić dominującą interpretację i przekazać tak ważne związki, które należy wykonać. Jeśli wszystkie cztery nie będą stanowić wsparcia dla interpretacji związanej z rdzeniem zrozumienia wczesnego chrześcijaństwa, będzie to miało daleko idące konsekwencje. To opracowanie będzie dowodziło, że tak może być.

 

https://www.facebook.com/events/1667380396900421/

 

załączniki:

1953

katolicki, duński przekład Det nye Testamente

tłum. ks. Peter Schindler

Marterpæl = pal męki

http://books.google.pl/books?hl=pl&id=nBMMAQAAMAAJ (ograniczony podgląd)

(być może Marterpæl występuje jeszcze w Mt 16:24; Łk 9:23 i 14:27. Jak dotąd nie udało mi się jeszcze tego ustalić).

1622?

katolicki, hebrajski przekład Novum Testamentum Ad vulgatæ editionis, iussu Clementis VIII postremo recognitæ fidem Hebraice redditum a P. Georgio Mayr Societas Jesu

tłum. Georg Mayr

ec, עץ = drzewo

taláh, תלה = powiesić

http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b9064450g/f2.image

1898

The Coptic Version of the New Testament in the Northern Dialect otherwise called Memphitic and Bohairic (t. 1)

tłum. George Horner

TEKST KOPTYJSKI POCHODZI Z III-IV WIEKU

bohairyckie ΠΙЩЄ (pišě) = drzewo (Horner: tree) (Mt 27:40,42)

https://archive.org/details/copticversionofn01hornuoft

UWAGA:

Bohairycki termin ΠΙЩЄ (pišě) pojawia się też jako odpowiednik greckiego słowa ksylon w następujących miejscach:

 Dzieje 5:30; 10:39; 13:29; Gal 3:13; 1Pt 2:24

https://archive.org/details/copticversionofn04horn

1807

The Gothic Gospel of Saint Matthew, from The Codex Argenteus of the fourth century; with the Corresponding English, or Saxon, from The Durham Book of the eight century in Roman characters

tłum. Samuel Henshall

(przekład gocko-angielski i saksońsko-angielski)

https://books.google.com/books?id=HhRWAAAAMAAJ

CODEX ARGENTEUS POCHODZI Z IV WIEKU

obejmuje Mt 5:15b-6:32; 7:12b-10:1a; 10:23-11:25a; 26:70b-27:19a; 27:42b-27:66a.

goc. galgin = szubienica (Henshall: gallows) (Mt 10:38)

Emer. prof. Allen J. Frantzen (ur. 1947), Ph.D. (University of Virginia), lingwista z Loyola University of Chicago specjalizujący się w literaturze staroangielskiej zauważa:

Greckie słowo stauros użyte w odniesieniu do tego narzędzia egzekucji znaczy pal lub słup, nie krzyż. (…) Kiedy w połowie IV stulecia przetłumaczono Biblię na język gocki, narzędzie śmierci Chrystusa zostało wyrażone w dziełach kultury, dla której chrześcijaństwo było czymś nowym. Stauros został oddany jako galga, szubienica, która była narzędziem egzekucji dla większości germańskich ludów. Galga została następnie zastąpiona formami słowa crux (krzyż) przez władających łaciną misjonarzy w języku ludów germańskich, starosaksońskich i później anglosaskich (Anglo-Saxon Keyword, Willey-Blackwell, 2012, s. 59, 60, https://books.google.pl/books?id=ptJPKf32QlMC).

goc. mithushramidans = przywiązani? (Henshall: the up-cromped-ones) (Mt 27:44)

UWAGA: Człon hramid jest formą słowa hramjith i najwyraźniej pochodzi od gr. kremaō („zawiesić”, „powiesić”).

PRZYPISY

[1] „Jezus ukazywany jest często jako niosący cały krzyż, co jednak nie byłoby możliwe, gdyż sama ta belka ważyła około 50 kg” (Alfred J. Palla, Sekrety Biblii, Wydawnictwo Betezda, Rybnik 2002, s. 292). Inni sądzą, że ważyła ok. 30-60 kg.

[2] Gr. słowo stauros w Mt 27:32, Mk 15:21 i Łk 23:26 tłumacz Jeffrey Adler oddał określeniem belka poprzeczna (cross-beam), a w Jn 19:17 słowem poprzeczka (crossbar) (The Tree of Life Bible: The Gospels, 2011, https://books.google.pl/books?id=72SPj-mVCccC 1-12-2016). Tłumacz Joshua Bariova użył określenie belka poprzeczna (cross beam) w Mt 10:38; 16:24 i 27:32; Mk 8:34; 15:21; Łk 9:23; 14:27; 23:26; Jn 19:17 (The Fresh Agreement: God’s Contract with Humanity, 2011 (2016), https://books.google.pl/books?id=jQXCCQAAQBAJ 24-04-2018). Tłumacz Don Esposito użył w Mt 27:32, Mk 15:21, Łk 23:26 i Jn 19:17,19 zwrot belka poprzeczna (cross beam) (Hebraic Roots Bible: with Study notes, 2009, wznowienie 2012, http://www.coyhwh.com/en/bible/hebraicRootsBible.pdf 9-09-2011). Tłumacz Bradford F. Young użył w Łk 23:26 określenie belka poprzeczna (cross beam) (Hebrew Heritage Translation of the New Testament, 2006, http://gospelresearch.dnsalias.com/HHT-Luke.pdf 7-03-2012). Tłumacz William E. Paul tak oddał Mt 27:32: „krzyż [tj. prawdopodobnie tylko jego część — belkę poprzeczną]” (ang. cross [i.e., probably only the cross-beam portion]) (The New Testament: An Understandable Version, 2005). Wielu tłumaczy odnotowuje podobną informację w przypisie.

[3] Np. Robert C. Mounce, Matthew (Understanding the Bible Commentary Series), BakerBooks, Grand Rapids 2011, uwagi do Mt 27:32-34, https://books.google.pl/books?id=N6WLao8ziEkC 14-03-2017; Frederick D. Bruner, Matthew: A Commentary. Volume 2: The Churchbook, Matthew 13-28 (Revised and Expanded Edition), William B. Eerdmans Publishing Co., Grand Rapids – Cambridge, U.K. 2004 (1990), s. 731, https://books.google.pl/books?id=l8IxPFsFVdQC 14-03-2017.

[4] Ceremoniał niesienia drewnianego przedmiotu przez skazańca ma poświadczenie w rzymskich źródłach z I wieku n.e. Jednakże co do dokładnej techniki egzekucji i pozycji w jakiej umierał skazaniec, Martin Hengel, który gruntownie badał to zagadnienie, napisał: „Nawet w cesarstwie rzymskim, gdzie można powiedzieć, że istniał swego rodzaju „standard” co do przebiegu egzekucji (…), to jej forma mogła być znacznie zróżnicowana: ukrzyżowanie było karą, w której pełne ujście znajdował kaprys i sadyzm egzekutorów. A zatem wszelkie próby podania precyzyjnego opisu ukrzyżowania w kategoriach archeologicznych są daremne, bo oprawca mógł dokonać egzekucji w najrozmaitszy sposób” (Crucifixion in the Ancient World and the Folly of the Message of the Cross, Fortress Press, Philadelphia 1977, s. 25, podkreślenia dodane, http://en.booksee.org/book/1053690 28-01-2016). „Nie było żadnego standardu dla całego imperium [rzymskiego]” (Dr. Andrea Berlin – Dr. Jodi Magness, „Two Archaeologists Comment on The Passion of the Christ”, Archeological Institute of America, 1 March 2004, s. 2 z 4, http://www.archaeological.org/pdfs/papers/Comments_on_The_Passion.pdf 10-03-2018). Gunnar Samuelsson uważa nawet, że „nie było ogólnej metody krzyżowania w starożytnym świecie, ani w ziemi izraelskiej, ani w czasach Jezusa. Dlatego istnieje obawa, że powyższe żywe opisy [współczesne naukowe opisy ukrzyżowania Jezusa] są zwykłymi spekulacjami” (Crucifixion In Antiquity, 2011, s. 294).

[5] G. Samuelsson, „Crucifixion In Antiquity: An Inquiry into the Background of the New Testament Terminology of Crucifixion”, Th.D. dissertation at University of Gothenburg, Sweden 2010, s. 81, 198 (zrewidowana wersja tej pracy: Crucifixion In Antiquity, Mohr Siebeck, Tübingen, August 2011, http://khazarzar.skeptik.net/books/crux002.pdf 11-08-2015). Napisanie pracy doktorskiej przez Samuelssona (ur. 1966 r.) wymagało uprzedniego ok. 3,5 rocznego tłumaczenia różnych tekstów źródłowych od ok. 800 r. p.n.e. do końca I wieku n.e., a sfinalizowanie jej nastąpiło po 7 latach badań.

[6] A. E. Knoch, A Comprehesive Lexicon and Concordance: A Complete Key to the Greek Scriptures and their English Translations in the Concordant Version, The Concordant Publishing Concern, Los Angeles 1983?, s. 322, http://concordant.org/version/concordant-lexicon-concordance-index/ 14-04-2017.

[7] Inni badacze również zaznaczają, że słowo stauros uległo w późniejszym czasie semantycznej transformacji. Np. leksykograf William E. Vine napisał: „Około połowy trzeciego wieku po Chr. kościoły albo już odstąpiły od pewnych nauk wiary chrześcijańskiej, albo trzymały się swoistych trawestacji tych nauk. W celu rozszerzenia wpływów odstępczego systemu kościelnego przyjmowano do kościołów pogan bez konieczności odrodzenia się przez wiarę, przy czym w dużej mierze pozwalano im nadal posługiwać się pogańskimi znakami i symbolami. Tak między innymi przyjął się znak Tau, czyli T, w najczęściej występującej formie z obniżoną poprzeczką, aby odtąd wyobrażać krzyż Chrystusa” (Vine’s Complete Expository Dictionary of Old and New Testament Words, t. 1, Fleming H. Revell Company, 1981, s. 256). Tłumacz Biblii dr Christopher J. Koster napisał: „Innym ‘późniejszym tłumaczeniem’― tradycją kościelną, którą przejęli nasi ojcowie ― była adopcja słów „krzyż” i „ukrzyżować” (…). Te słowa są błędnym przekładem, ‘późniejszym tłumaczeniem’ greckich słów stauros i stauroo” (Come Out of Her My People, Institute for Scripture Research (Pty) Ltd, Northriding 2004, RPA, s. 29, https://pl.scribd.com/doc/50685848/Come-out-of-her-my-people-book 16-03-2017). Tłumacz Biblii rabin Simon Altaf w przypisie do Mt 16:24 zanotował: „Greckie słowo Stavros G4716 nie oznacza ‘krzyż’. To znaczenie zostało świadomie włączone, a znaczenie słownikowe zmienione przez kościół w IV wieku” (Abrahamic-Faith Nazarene Hebraic Study Scriptures: Complete Special Edition, wyd. 1, 2009, http://thebattleaxeassemblyofyahawah.org/wp-content/uploads/2013/11/AF-Complete-Scriptures.pdf 20-01-2017).

[8] D. W. Merrick, „Did He Die on a Cross?”, http://www.rdjcatalog.com/DIDHEDIEONACROSS.htm 24-03-2017, pogrubienie moje. Zob. Merrick, Did Messiah Die On a Cross?: Cross Vs Truth, CreateSpace Independent Publishing Platform, 2015.

[9] A. G. Roth, Aramaic English New Testament, wyd. 5, Netzari Press LLC., 2012, App: „Pole, the Standard”, s. 923. [10] R. E. Brown, The Death of the Messiah From Gethsemane to the Grave: A Commentary on the Passion Narratives in the Four Gospels, t. 2, Yale University Press, New York 1998, s. 945, https://archive.org/stream/deathofmessiahvo00raym 10-01-2017. Brown na końcu swej książki podał własny przekład wielu fragmentów ewangelicznych.

[11] R. M. Jensen, The Cross: History, Art, and Controversy, Harvard University Press, Cambridge – Massachusetts, and London, England, 2017, s. 9, https://books.google.pl/books?id=hIUuvgAACAAJ 16-09-2017.

[12] J. Palmer, „Cross-Bearing”, The Expositiory Times, Edinburgh, Vol. 14, No. 6, March 1903, s. 288. Wydawcą tego czasopisma był James Hastings.

[13] I. E. Smolińska, Symbolika krzyża w arabskiej literaturze religijnej i obrzędów Koptów, Wydawnictwo Naukowe Ibidem, 2008, s. 61, przypis 117, pogrubienie moje.

[14] B. H. Dixon, The Image of the Cross and Lights on the Altar, In the Christian Church, And in Heathen Temples Before the Christian Era. Especially in the British Isles. Together with the History of the Triangle, the Dove, Floral Decorations, the Easter Egg, and Other Heathen Symbols, Toronto: Hunter, Rose & Co. – New York: T. Whittaker, Bible House 1879, s. 8, kursywa w oryginale, https://archive.org/details/imageofcrossligh00dixouoft 9-12-2015; Clyde L. Pilkington, Jr., „The ‘Cross’ Was Christ Nailed to a ‘Cross’ or a ‘Stake’?”, 2012?, s. 1-5, http://www.pilkingtonandsons.com/art_pilkington_cross.pdf 30-03-2017; James Johnstone, “The Mystery” with Scripture Proofs Demolishing Criticisms on the First Edition, APPENDIX A: „Is the Word ‘Cross’ a Correct Translation in the New Testament?”, The Author’s Office, Dalhousie Terrace, Edinburgh 1858, s. 165-171, https://books.google.pl/books?id=mOUOAAAAQAAJ 23-03-2016.

[15] Thomas J. Thorburn, The Mithical Interpretation of Gospels: Critical Studies in the Historic Narratives, Charles Scribners and Sons, Lake Forest /Illinois/, USA, 1916, s. 284, przypis 2, https://archive.org/details/MN41940ucmf_1 27-10-2014.

[16] H. Cutner, Jesus: God, Man Or Myth? An Examination of the Evidence, The Book Tree, Escondido 2000 (1950), s. 60, https://books.google.pl/books?id=po4EGrhN54cC 30-03-2017. Zdaniem Cutnera pogląd, że Jezus został ukrzyżowany, to „czysta fikcja” (s. 58). Zob. Arthur Drews, The Christ Myth, T. Fisher Unwin, London – Leipzic 1910, s. 146-160, https://archive.org/details/christmyth00drew 10-04-2017.

[17] Hasło „cross”, Britannica Concise Encyclopedia, Encyclopedia Britannica Inc., Chicago – London – New Delhi – Paris – Seoul – Sydney – Taipei – Tokyo 2008, s. 487, https://books.google.pl/books?id=ea-bAAAAQBAJ 25-08-2017.

[18] R. M. McCoy, „Jehovah’s Witnesses and Their New Testament”, Andover Newton Quarterly, Vol. 3, January 1963, s. 28 [15-31], https://books.google.pl/books?hl=pl&id=Fe0VAAAAMAAJ (ograniczony podgląd) 1-06-2017.

[19] F. K. Flinn, Encyclopedia of Catholicism (z serii: Encyclopedia of World Religions), Facts on File, 2007, s. 209, https://books.google.pl/books?id=gxEONS0FFlsC 25-08-2017.

[20] J. P. Lange, A Commentary on the Scriptures, Vol. 1, tłum. Philip Schaff, Scribner, Armstrong & Co., New York 1875, s. 522, przypis, pogrubienie moje, https://books.google.pl/books?id=KLBaAAAAYAAJ 20-03-2017.

[21] J. F. Hurst, History of the Christian Church, t. 1, New York: Eaton & Mains–Cincinnati: Curts & Jennings, 1897, s. 366, http://archive.org/details/historyofchristi01hurs 17-12-2012.

[22] Gayla Visalli (wyd.), After Jesus: The Triumph of Christianity, Reader’s Digest Association, Book Club Version edition, Pleasantville – New York – Montreal, 1992, s. 95, https://archive.org/details/afterjesustriump00read 9-01-2018.

[23] O. Marucchi, hasło „Cross and Crucifix” w The Catholic Encyclopedia, t. 4, The Encyclopedia Press, New York 1913, s. 519, imprimatur: kard. John Farley, https://archive.org/details/catholicencyclop04herbuoft 8-02-2018.

[24] Marcel Simon, Cywilizacja wczesnego chrześcijaństwa IIV w., tł. Eligia Bąkowska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1981, s. 127, https://pl.scribd.com/doc/41435322/Marcel-Simon-Cywilizacja-wczesnego-chrześcijaństwa 5-01-2018.

[25] A. H. Lewis, Paganism Surviving in Christianity, G. P. Putnam’s Sons, New York-London 1892, s. 241, https://archive.org/details/paganismsurvivin00lewi 15-02-2018.

[26] N. S. Prescott, Dual Heritage: The Bible and The British Museum (Podwójne dziedzictwo: Biblia i Muzeum Brytyjskie), Cortney Publications, 1986, s. 121.

[27] E. A. Nida i C. E. Taber,The Theory and Practice of Translation, wyd. 4, E. J. Brill, Leiden-Boston 2003, s. 89, https://books.google.pl/books?id=JtSeXat1wxQC 5-09-2017.

[28] Pål-Espen Tørisen – Dan-Åke Mattsson, „‘Impaled on a Stake’ ― a Result of Sectarian Bias?” w: Anthony Byatt – Hal Flemings (wyd.), ‘Your Word is Truth’, Essays in Celebration of the 50th Anniversary of the New World Translation of the Holy Scriptures (1950, 1953), Golden Age Books, Malvern 2004, s. 90-107. Ten znakomity esej zawiera merytoryczną krytyką popularnych prokrzyżowych argumentów z archeologii i patrystyki (https://www.yumpu.com/en/document/view/29709437/impaled-on-a-stake-a-result-of-sectarian-bias/2 19-04-2017).

[29] Hasło „Cross” w: Everett Ferguson (wyd.), współpraca: Michael P. McHugh i Frederick W. Norris, Encyclopedia of Early Christianity (Second Edition), Garland Publishing, Inc., New York – London 1999, s. 304, https://books.google.pl/books?id=kgRV7QohACcC 6-09-2017.

[30] G. F. Snyder, Ante-Pacem: Archaeological Evidence of Church Life Before Constantine, Mercer University Press, 2003, s. 60, 62, 110, https://books.google.pl/books?id=swtI9Cpyl3kC 3-07-2017.

[31] E. Dinkler, „Comments on the History of the Symbol of the Cross”, Journal for Theology and Church, Vol. 1, 1965, s. 132 [124-146].

[32] Gayla Visalli (wyd.), After Jesus: The Triumph of Christianity, s. 94, 95.

[33] C. Osiek – D. L. Balch, Families in the New Testament World: Households and House Churches, Westminster John Knox, Louisville 1997, s. 86, https://books.google.pl/books?id=-hJQofBHyDsC 27-01-2018.

[34] J. W. Burgon , Letters from Rome to Friends in England, John Murray, London 1862, s. 210, https://archive.org/details/lettersfromrome00willgoog 3-07-2017.

[35] A. Fick (red.), Vergleichendes Wörterbuch der Indogermanischen Sprachen. Ein sprachgeschichtlicher Versuch, Vandenhoeck & Ruprecht’s Verlag, Götingen, 1870, s. 498, https://books.google.pl/books?id=YYhBAAAAcAAJ 27-06-2017.

[36] P. Chantraine (red.), Dictionnaire étymologique de la langue grecque: histoire des mots (Tome IV-1: P – Y), Éditions Klincksieck, Paris 1977, s. 1045.

[37] Hjalmar Falk – Alf Torp (red.), Etymologisk ordbog over det norske og det danske sprog, Ringstrøm, Oslo 1992, s. 825.

[38] Jean-Louis Burnouf derywuje greckie stauros od słowa stâvora (za: The Catholic Encyclopedia, t. 4, 1913, s. 519).

[39] Zob. Johann Baptist Hofmann (red.), Etymologisches Wörterbuch des Griechischen, Verlag von R. Oldenbourg, München 1950, hasło: σταυρός, s. 397, 398, http://www.24grammata.com/wp-content/uploads/2013/06/Hofmann-lexikon-24grammata.com_.pdf 16-03-2017.

[40] Dla przykładu: w hebrajskiej wersji NT w przekładzie Thomasa Fry’ego (współpraca W. B. Collyer i inni) (z XIX w.) konsekwentnie występuje termin „drzewo” (‘ec, עץ) i czasownik „powiesić” (talah, תלה).

[41] Grzegorz Kaszyński, „Bezkrzyżowe przekłady Nowego Testamentu”, 20-05-2018. To na bieżąco aktualizowane opracowanie zawiera wykaz 261 przekładów (nie licząc Przekładu Nowego Świata), wraz z podaniem sposobu oddania terminu stauros w konkretnych wersetach i linkami na ogół kierującymi bezpośrednio do danego przekładu. Mogę je przesłać każdemu, kto jest nim zainteresowany (grzekasz@vp.pl).

[42]  R. Jacob Ayay: 1 raz „słup” (pole) (Gal 3:13).

[43]  Charles Van der Pool: 1 raz „belka” (timber) (1Pt 2:24).

[44]  Die Bibel. Neue Genfer Übersetzung: 1 raz „pal” (niem. Pfahl) (Gal 3:13).

[45]  Martin Meiser: 1 raz „pal” (niem. Pfahl) (Gal 3:13).

[46]  Don E. Stanton: 1 raz „pal” (stake) (Mt 27:40).

[47]  TNIV: 1 raz „słup” (pole) (Gal 3:13).

[48]  NT. Współczesny przekład: 1 raz „przystąpić do egzekucji” (Mt 27:26).

[49]  George R. Noyes: 1 raz „szubienica” (gibbet) (Dz 5:30).

[50]  Kemble opracował 4 przekłady: dwa w sąsiednich kolumnach (str. lewa), dwa w układzie interlinearnym (str. prawa). [51]  Heinrich A. W. Meyer: 1 raz „pal” (niem. Pfahl) (Gal 3:13).

[52]  Eliezer Wolski: 1 raz „powiesić” (Mt 28:5, Szem-Tob).

[53]  Friedrich Peters: 1 raz „powiesić” (תלה) (Mt 23:34).

[54] Gerrie C. Coetzee: 1 raz „pal” (af. paal) (Jn 19:19) i 1 raz „drzewo” (af. hout) (Łk 23:26).

[55] M. Silva, Biblical Words and Their Meaning: An Introduction to Lexical Semantics, Zondervan Publishing House, Grand Rapids 1983, wyd. zrewidowane i poszerzone: 1994, s. 107.

[56] Egon Brandenburger, hasło σταυρός w: Colin Brown (red.), The New International Dictionary of the New Testament Theology, t. 1, Zondervan Publishing House, Grand Rapids 1979, s. 391, pogrubienie dodane, https://pl.scribd.com/doc/228054686/The-New-International-Dictionary-Colin-Brown 29-11-2017.

[57] R. J. Furuli, The Role Theology and Bias in Bible Translation: With a Special Look at the New World Translation of Jehovah’s Witnesses (Second Edition), Awatu Publishers, Stavern, Norway, 2011, s. 84, pogrubienie dodane. Wyd. polskie: Rola teologii i tendencyjności w tłumaczeniu Biblii ze szczególnym wglądem w Pismo Święte w Przekładzie Nowego Świata (w przygotowaniu).

[58] Żydowski tłumacz David H. Stern wierzy, że Jezus zginął na krzyżu poprzecznym, mimo to użył w swym przekładzie Jewish New Testament: A translation of the New Testament that expresses its Jewishness (1989) słowo pal (stake) (Mt 27:40,42; Mk 15:21,30,32; Jn 19:17,19,31; Ef 2:16; Flp 2:8; Kol 1:20; Hbr 12:2) i zwrot pal egzekucyjny (execution-stake) (Mt 10:38; 16:24; 27:32; Mk 8:34; 15:27; Łk 9:23; 14:27; 23:26; Jn 19:25; Gal 5:11; 6:12,14a; Flp 3:18; Kol 2:14). Przekład Sterna doczekał się kilku wersji różnojęzycznych, z polskim włącznie:

[59] O. J. Kwon, IRENT, Vol. III Supplement: Walk through the Scripture, r. 2.6.7 (13-05-2018), s. 222, http://tiny.cc/bostonreaders 1-05-2018.

[60] Anatoly T. Fomenko, History: Fiction or Science? Chronology 1, tłum. Mikhail Yagupov, wyd. 2, zrew., Delamere Publishing, Paris–London–New York 2006, s. 454, https://books.google.pl/books?id=YcjFAV4WZ9MC 14-10-2016.

[61] Н. А. Морозов, Христос. История человеческой культуры в естественно-научном освещении, Socekgis, Pietrograd 1924, s. 103, https://books.google.pl/books?id=ORL1BQAAQBAJ 18-10-2016. Zob. s. 102-115. [62] P. Carey – D. Tollefson – D. Allen – C. Runfola – J. Tollefson – S. Guevarra, The Sacred Name יהוה, Volume 1: A Scriptural Study, wyd. 4, Qadesh La Yahweh Press, CA: Garden Grove 2018, s. 160, 161, przypis 62, http://yahweh.org/publications/sny/sacrednm.pdf 6-02-2018.

[63] Solomon E. Meyer, „The Sacred Scriptures Bethel Edition 1891-2011”, The Sacred Name Broadcaster, January 2012, s. 14, 15; Jacob O. Meyer, „The Death of the Messiah: Was it on a CROSS or on a TREE?”, The Sacred Name Broadcaster, March 2012, s. 18-21

[64] „Christ Nailed to a Stake Not a Cross”, http://www.chosenofisrael.com/CHRIST-NAILED-TO-A-STAKE.php 17-08-2017.

[65] Earl N. Henn, „Is the Cross a Christian Symbol?”, kwiecień 2011, ss. 11, http://www.ultimatebiblereferencelibrary.com/is_the_cross_a_christian_symbol.pdf 11-07-2017.

[66] Broszura „The Truth About the Cross”, 2005, 2014, 2017, ss. 35, http://www.eternalcog.org/media/The-Truth-About-the-Cross.pdf 4-07-2017. Autor tego opracowania napisał: „Świadectwo lingwistyczne z Biblii wskazuje, że Chrystus nie został powieszony na krzyżu, lecz na pionowym palu lub słupie” (s. 12).

[67] John D. Keyser, „The Messiah’s Crucifixion Tree”, brak daty, http://www.hope-of-israel.org/cructree.html 15-04-2018.

[68] Autor anonimowy, „The Cross: Symbol of Sex Worship”, brak daty wydania, s. 1-2, https://docs.wixstatic.com/ugd/8ee9a1_2d44e1387f5f40fda5f130b37c06f5bf.pdf 15-11-2017.

[69] Brak nazwiska autora, „Was Yahshua Nailed to a Cross? (a deeper study)”, YAIY News, Vol. 2, Issue 1, January 2008, s. 1-2, http://www.yaiy.org/news/pdfs/Jan2008YAIYNewsletter.pdf 11-07-2017.

[70] Brak nazwiska autora, „Should You Wear a “Christian” Cross?”, 2011, s. 1-4, https://rcg.org/articles/sywacc.pdf 21-04-2018. Na s. 3 czytamy: „Biblia nie specyfikuje dokładnego kształtu „stauros” lub „ksylon”, na którym został ukrzyżowany Chrystus. Ale w świetle historycznego znaczenia  „stauros” lub „ksylon” było to prawdopodobnie na palu lub pionowym słupie, nie na dwubelkowym krzyżu”.

[71] John D. Parsons, The NonChristian Cross: An Enquiry Into the Origin and History of the Symbol Eventually Adopted As That of Our Religion, Simpkin, Marshall, Hamilton Kent & Co., Limited, London 1896, Rozdz. 1: „Was the stauros of Jesus Cross-Shaped?”, s. 30, https://archive.org/details/nonchristiancros00pars 27-10-2014.

[72] Każdy dobrze poinformowany badacz doskonale wie, że krzyż jest „czysto pogańskim symbolem”  (Mourant Brock, The Cross: Heatchen & Christian. A Fragmentary Notice of Its Early Pagan Existence, and Subsequent Christian Adoption With Illustrations, Seeley, Jackson and Halliday, London 1879, s. 87, kursywa Brocka). Zob. Henry Dana Ward, History of the Cross: The Pagan Origin and Idolatrous Adoption and Worship of the Image, James Niesbet & Co., London 1871, https://archive.org/details/historyofcrosspa00ward 16-03-2017. Ward wypowiada się o semantyce słowa σταυρός na s. 13, 14, 52-54. Brock, były wikariusz w wyznaniu Christ Church z Clifton, powołuje się na s. 55 na artykuł, którego autor donosi, że zebrał blisko 200 różnych form pogańskich krzyży („The Prechristian Cross”, The Edinburgh Review, or Critical Journal, Vol. CXXXI, styczeń 1870, s. 239 [222-255], http://www.mocavo.ca/Edinburgh-Review-or-Critical-Journal-January-1870-to-April-1870-Volume-131/929781/236#230 14-03-2016).